Aluminiy
Aluminiy 3-davr, III guruh bosh guruhchasida joylashgan, tashqi qavatida 3 ta elektron bor, birikmalarida +3 oksidlanish darajasini namoyon qiladi (Al³⁺). U Yer qobig‘idagi eng ko‘p tarqalgan metall bo‘lib, tabiatda faqat birikmalar holida uchraydi: boksit, alunit, kaolin (loy), dala shpati. Sanoatda sof Al₂O₃ (aluminiy oksid, glinozyom) boksitdan ajratiladi va erigan kriolit Na₃AlF₆ ichida eritilib, taxminan 950 °C da elektroliz qilinadi, chunki kriolit erish haroratini keskin pasaytiradi. Katodda Al³⁺ + 3ē → Al, anodda esa kislorod ajraladi va u uglerod anodni yoqib CO₂ hosil qiladi; umumiy tenglama: 2Al₂O₃ → 4Al + 3O₂ (elektroliz). Jarayon juda ko‘p elektr energiyasi talab qiladi, shuning uchun arzon elektr bor joylarda qilinadi. Aluminiy yengil (zichligi taxminan 2,7 g/cm³), elektr va issiqlikni yaxshi o‘tkazadi, shuning uchun simlar, samolyot va mashina qismlari, idish-tovoq va folga tayyorlashda ishlatiladi.
Aluminiy yengil va mustahkam bo‘lgani uchun deraza romlari, velosiped ramalari va samolyot qismlari undan yasaladi. 1800-yillarda u oltindan ham qimmatli edi, elektroliz usuli paydo bo‘lgach, keng tarqaldi.
Samolyot va velosiped ishlab chiqaruvchilar yengil metall tanlaydi, elektr tarmoqlari muhandislari alyuminiy simlardan foydalanadi, qadoqlash sanoati xodimlari folga va bankalar yasaydi.
Alyuminiy buyum (folga, banka, deraza ramasi) va po‘lat buyumni qo‘lingizda ushlab, qaysi biri yengilroq ekanini solishtiring. Kichik magnit bo‘lsa, qaysi biriga yopishishini ham tekshiring.
Aluminiy buyumlarini toping (sim, folga, idish, deraza ramasi) va jadval tuzing: «Buyum», «Xossa, buning uchun ishlatilgan» (yengillik, issiqlik o‘tkazuvchanlik, korroziyaga chidamlilik). Aluminiyni kislota yoki ishqorga solish tajribasini uyda qilmang.