ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Aluminiy

Darslar 27–28 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
27

Aluminiy

Darslik: 121–123-betlar
MaqsadAluminiyning tabiatda uchrashi, olinishi (aluminiy oksidning kriolitdagi eritmasi elektrolizi) va ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
aluminiy · aluminiumboksit · bauxitekriolit · cryolitealuminiy oksid (glinozyom) · alumina
Tushuntirish

Aluminiy 3-davr, III guruh bosh guruhchasida joylashgan, tashqi qavatida 3 ta elektron bor, birikmalarida +3 oksidlanish darajasini namoyon qiladi (Al³⁺). U Yer qobig‘idagi eng ko‘p tarqalgan metall bo‘lib, tabiatda faqat birikmalar holida uchraydi: boksit, alunit, kaolin (loy), dala shpati. Sanoatda sof Al₂O₃ (aluminiy oksid, glinozyom) boksitdan ajratiladi va erigan kriolit Na₃AlF₆ ichida eritilib, taxminan 950 °C da elektroliz qilinadi, chunki kriolit erish haroratini keskin pasaytiradi. Katodda Al³⁺ + 3ē → Al, anodda esa kislorod ajraladi va u uglerod anodni yoqib CO₂ hosil qiladi; umumiy tenglama: 2Al₂O₃ → 4Al + 3O₂ (elektroliz). Jarayon juda ko‘p elektr energiyasi talab qiladi, shuning uchun arzon elektr bor joylarda qilinadi. Aluminiy yengil (zichligi taxminan 2,7 g/cm³), elektr va issiqlikni yaxshi o‘tkazadi, shuning uchun simlar, samolyot va mashina qismlari, idish-tovoq va folga tayyorlashda ishlatiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aluminiy yengil va mustahkam bo‘lgani uchun deraza romlari, velosiped ramalari va samolyot qismlari undan yasaladi. 1800-yillarda u oltindan ham qimmatli edi, elektroliz usuli paydo bo‘lgach, keng tarqaldi.

Kim ishlatadi

Samolyot va velosiped ishlab chiqaruvchilar yengil metall tanlaydi, elektr tarmoqlari muhandislari alyuminiy simlardan foydalanadi, qadoqlash sanoati xodimlari folga va bankalar yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Alyuminiy buyum (folga, banka, deraza ramasi) va po‘lat buyumni qo‘lingizda ushlab, qaysi biri yengilroq ekanini solishtiring. Kichik magnit bo‘lsa, qaysi biriga yopishishini ham tekshiring.

Namunalar
2Al2O3elektroliz→kriolit4Al + 3O2↑
2Al₂O₃ → 4Al + 3O₂: 204 g (2 mol) Al₂O₃ dan 108 g (4 mol) Al olinadi, demak 102 g Al₂O₃ dan 54 g Al.
1 mol Al olish uchun katodda 3 mol elektron kerak (Al³⁺ + 3ē → Al); 2 mol Al uchun 6 mol elektron.
Sinfda faoliyat

Aluminiy buyumlarini toping (sim, folga, idish, deraza ramasi) va jadval tuzing: «Buyum», «Xossa, buning uchun ishlatilgan» (yengillik, issiqlik o‘tkazuvchanlik, korroziyaga chidamlilik). Aluminiyni kislota yoki ishqorga solish tajribasini uyda qilmang.

Mashq
1
Aluminiy tabiatda erkin holda uchraydimi? Uning qanday minerallarini bilasiz?
2
306 g Al₂O₃ elektroliz qilinganda necha gramm Al olinadi? (M(Al₂O₃) = 102, A(Al) = 27)
3
Katod va anodda qaysi jarayonlar boradi?
4
Nima uchun Al₂O₃ kriolitda eritiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →