ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Metallarning xossalari

Darslar 18 · 1 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
18

Metallarning fizik va kimyoviy xossalari

Darslik: 77–79-betlar
MaqsadMetallarning fizik xossalarini metall bog‘ bilan bog‘lash; kimyoviy xossalarini (qaytaruvchilik) va elektrokimyoviy kuchlanish qatoridan foydalanishni bilish.
Yangi so‘zlar
metall bog‘ · metallic bondbolg‘alanuvchanlik · malleabilitykuchlanish qatori · electrochemical seriessiqib chiqarish · displacement
Tushuntirish

Metallar odatda qattiq (simobdan tashqari), yaltiroq, bolg‘alanuvchan va issiqlik hamda tokni yaxshi o‘tkazadi. Bu xossalar metall bog‘ bilan tushuntiriladi: kristall panjara tugunlarida musbat ionlar (va atomlar) joylashadi, ular orasida valent elektronlar butun kristall bo‘ylab erkin harakatlanadi. Eng yaxshi o‘tkazgichlar kumush va mis, eng bolg‘alanuvchan metall — oltin; simob –39 °C da, volfram esa taxminan 3410 °C da suyuqlanadi, eng qattiq metall — xrom, eng yumshoqlari — natriy va kaliy. Kimyoviy reaksiyalarda metall atomlari valent elektronlarni berib oksidlanadi, ya’ni qaytaruvchi bo‘ladi: M – nē → Mⁿ⁺. Metallar faolligi kamayib boradigan elektrokimyoviy kuchlanish qatori: Li, K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb, (H), Cu, Hg, Ag, Pt, Au. Har bir metall o‘zidan keyingisini uning tuz eritmasidan siqib chiqaradi (Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu), vodorodgacha turgan metallar suyultirilgan kislotalardan vodorodni siqib chiqaradi (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑), vodoroddan keyingilar esa siqib chiqarmaydi. Eng faol (ishqoriy) metallar tuz eritmasida avval suv bilan reaksiyaga kirishadi. Kislotalar bilan tajribani faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.

Faollik chapdan o‘ngga kamayadi: chapdagi metall o‘ngdagisini tuzidan siqib chiqaradi
Metallar (faollik kamayadi →)Suyultirilgan HCl bilan
Li, K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, PbH₂↑ ajraladi
(H)
Cu, Hg, Ag, Pt, Aureaksiya yo‘q
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Nam sharoitda mis quvur po‘lat yoki alyuminiy bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulansa, faolroq metall tezroq yemiriladi. Shuning uchun santexniklar metallar orasiga plastik yoki izolyatsiyalovchi detal qo‘yadi.

Kim ishlatadi

Santexniklar va elektrchilar turli metallarni ulashda faollikni hisobga oladi, batareya ishlab chiqaruvchilar faollik qatoriga qarab juftlik tanlaydi, qurilish muhandislari mahkamlash detallarini mos metalldan tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uy yoki maktabdagi bir nechta metall buyumni (qoshiq, kalit, jo‘mrak, murvat) ko‘rib, qaysilari uzoq yaltirab turishini va qaysilari xiralashganini ro‘yxat qiling.

Namunalar
Cu + 2AgNO3→Cu(NO3)2 + 2Ag↓
Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag↓: 64 g Cu (1 mol) dan 2 mol, ya’ni 2 · 108 = 216 g kumush ajraladi. Mis kumushdan faolroq, shuning uchun u kumushni siqib chiqaradi.
Zn + 2HCl→ZnCl2 + H2↑
Cu + ZnSO₄ reaksiyasi bormaydi, chunki mis ruxdan keyin turadi (kam faol). Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑: 65 g Zn (1 mol) dan 1 mol, ya’ni 2 g vodorod.
Sinfda faoliyat

Qator o‘yini: kartochkalarda metallar belgisi yoziladi. O‘quvchilar ularni faollik kamayish tartibida qatorga terib, juftlar orasidan «reaksiya boradi / bormaydi» ni tanlaydi (masalan, Fe + CuSO₄, Ag + ZnSO₄). Faqat kartochkalar ishlatiladi.

Mashq
1
Metallarning tok o‘tkazishi nima bilan izohlanadi?
2
Qaysi juftlikda reaksiya boradi: a) Zn + CuSO₄; b) Cu + ZnSO₄; d) Ag + HCl?
3
64 g mis AgNO₃ eritmasidan necha gramm kumushni siqib chiqaradi? (Cu + 2AgNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2Ag; A(Cu) = 64, A(Ag) = 108)
4
Nima uchun natriyni CuSO₄ eritmasiga tashlab, misni siqib chiqarib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →