Metallarning fizik va kimyoviy xossalari
Metallar odatda qattiq (simobdan tashqari), yaltiroq, bolg‘alanuvchan va issiqlik hamda tokni yaxshi o‘tkazadi. Bu xossalar metall bog‘ bilan tushuntiriladi: kristall panjara tugunlarida musbat ionlar (va atomlar) joylashadi, ular orasida valent elektronlar butun kristall bo‘ylab erkin harakatlanadi. Eng yaxshi o‘tkazgichlar kumush va mis, eng bolg‘alanuvchan metall — oltin; simob –39 °C da, volfram esa taxminan 3410 °C da suyuqlanadi, eng qattiq metall — xrom, eng yumshoqlari — natriy va kaliy. Kimyoviy reaksiyalarda metall atomlari valent elektronlarni berib oksidlanadi, ya’ni qaytaruvchi bo‘ladi: M – nē → Mⁿ⁺. Metallar faolligi kamayib boradigan elektrokimyoviy kuchlanish qatori: Li, K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb, (H), Cu, Hg, Ag, Pt, Au. Har bir metall o‘zidan keyingisini uning tuz eritmasidan siqib chiqaradi (Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu), vodorodgacha turgan metallar suyultirilgan kislotalardan vodorodni siqib chiqaradi (Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑), vodoroddan keyingilar esa siqib chiqarmaydi. Eng faol (ishqoriy) metallar tuz eritmasida avval suv bilan reaksiyaga kirishadi. Kislotalar bilan tajribani faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.
| Metallar (faollik kamayadi →) | Suyultirilgan HCl bilan |
|---|---|
| Li, K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb | H₂↑ ajraladi |
| (H) | |
| Cu, Hg, Ag, Pt, Au | reaksiya yo‘q |
Nam sharoitda mis quvur po‘lat yoki alyuminiy bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulansa, faolroq metall tezroq yemiriladi. Shuning uchun santexniklar metallar orasiga plastik yoki izolyatsiyalovchi detal qo‘yadi.
Santexniklar va elektrchilar turli metallarni ulashda faollikni hisobga oladi, batareya ishlab chiqaruvchilar faollik qatoriga qarab juftlik tanlaydi, qurilish muhandislari mahkamlash detallarini mos metalldan tanlaydi.
Uy yoki maktabdagi bir nechta metall buyumni (qoshiq, kalit, jo‘mrak, murvat) ko‘rib, qaysilari uzoq yaltirab turishini va qaysilari xiralashganini ro‘yxat qiling.
Qator o‘yini: kartochkalarda metallar belgisi yoziladi. O‘quvchilar ularni faollik kamayish tartibida qatorga terib, juftlar orasidan «reaksiya boradi / bormaydi» ni tanlaydi (masalan, Fe + CuSO₄, Ag + ZnSO₄). Faqat kartochkalar ishlatiladi.