ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Ishqoriy metallar. Natriy va kaliy

Darslar 21–22 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
21

Ishqoriy metallar

Darslik: 97–99-betlar
MaqsadIshqoriy metallarning atom tuzilishi, xossalarining guruh bo‘ylab o‘zgarishi va biologik hamda amaliy ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
ishqoriy metallar · alkali metalss-element · s-elementionlanish energiyasi · ionisation energyfiziologik eritma · physiological saline
Tushuntirish

I guruh bosh guruhchasi — Li, Na, K, Rb, Cs, Fr — ishqoriy metallar deyiladi, chunki ularning gidroksidlari kuchli ishqorlardir. Hammasining tashqi pog‘onasida bitta s-elektron bor (ns¹), shuning uchun ular s-elementlar; masalan Na — [Ne]3s¹, K — [Ar]4s¹. Guruhda yuqoridan pastga yadro zaryadi, pog‘onalar soni va atom radiusi ortadi, tashqi elektron yadroga kuchsizroq tortiladi, ionlanish energiyasi kamayadi, shu sabab metallik va qaytaruvchilik kuchayadi: eng faol tabiiy ishqoriy metall — seziy (fransiy juda kam uchraydigan radioaktiv element). Barcha birikmalarida ular +1 oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar yumshoq, yengil, past haroratda suyuqlanadi: litiy ~181 °C, seziy ~28 °C; litiy eng yengil metall (zichligi ≈ 0,53 g/cm³). Natriy va kaliy tirik organizm uchun zarur: Na⁺ va K⁺ ionlari hujayra membranasidagi kaliy-natriy nasosi, asab impulslari va yurak ishi uchun kerak; 0,9 % li NaCl eritmasi tibbiyotda fiziologik eritma sifatida ishlatiladi. Kaliy tuzlari (KCl, K₂SO₄, KNO₃) o‘g‘it, litiy esa batareyalarda qo‘llanadi. O‘zbekistonda kaliy tuzlari Tubegatan va Xo‘jaikon kabi konlarda, osh tuzi Xo‘jaikon, Borsakelmas va boshqa konlarda qazib olinadi.

0100200300152186227248265LiNaKRbCsAtom radiusi, pm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Asab signali asab bo‘ylab Na⁺ ionlari hujayraga kirib, K⁺ ionlari chiqib ketishi bilan tarqaladi. Bu ionlar zaryadli va kichik, shuning uchun signal juda tez hujayradan hujayraga o‘tadi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar yurak va asab ishini ionlar muvozanati bo‘yicha tekshiradi, biologlar hujayra ichidagi ionlarni o‘rganadi, batareya tadqiqotchilari litiy kabi ishqoriy metallar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki barmog‘ingizni bilagingizga qo‘yib, pulsni 15 soniya sanang va 4 ga ko‘paytiring: yurak ritmi ham ionlar harakati bilan boshqariladi.

Namunalar
1123NaNatriy[Ne]3s¹
1939KKaliy[Ar]4s¹
Natriy [Ne]3s¹ va kaliy [Ar]4s¹: kaliyda pog‘ona bitta ko‘p, radiusi katta, bitta tashqi elektroni yadrodan uzoqda, shuning uchun kaliy natriydan faolroq.
1000 g fiziologik eritmada 0,9 % NaCl bor: 1000 · 0,9 : 100 = 9 g tuz va 991 g suv.
Sinfda faoliyat

Guruh bo‘ylab o‘zgarish jadvali: daftarda Li, Na, K, Rb, Cs uchun qatorlar (tartib raqami, pog‘ona soni, ionlanish energiyasi tendensiyasi, faollik) tuzing; strelka bilan o‘sish yo‘nalishini ko‘rsating. Ishqoriy metallar bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Ishqoriy metallar tashqi pog‘onasining umumiy formulasi qanday?
2
Nima uchun seziy natriydan faolroq?
3
2 kg fiziologik eritma (0,9 %) tayyorlash uchun necha gramm NaCl kerak?
4
Ishqoriy metallarning barcha birikmalaridagi oksidlanish darajasi nechiga teng va nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi hisob: daromad, xarajat, foydaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →