Ishqoriy metallar. Natriy va kaliy

I guruh bosh guruhchasi — Li, Na, K, Rb, Cs, Fr — ishqoriy metallar deyiladi, chunki ularning gidroksidlari kuchli ishqorlardir. Hammasining tashqi pog‘onasida bitta s-elektron bor (ns¹), shuning uchun ular s-elementlar; masalan Na — [Ne]3s¹, K — [Ar]4s¹. Guruhda yuqoridan pastga yadro zaryadi, pog‘onalar soni va atom radiusi ortadi, tashqi elektron yadroga kuchsizroq tortiladi, ionlanish energiyasi kamayadi, shu sabab metallik va qaytaruvchilik kuchayadi: eng faol tabiiy ishqoriy metall — seziy (fransiy juda kam uchraydigan radioaktiv element). Barcha birikmalarida ular +1 oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar yumshoq, yengil, past haroratda suyuqlanadi: litiy ~181 °C, seziy ~28 °C; litiy eng yengil metall (zichligi ≈ 0,53 g/cm³). Natriy va kaliy tirik organizm uchun zarur: Na⁺ va K⁺ ionlari hujayra membranasidagi kaliy-natriy nasosi, asab impulslari va yurak ishi uchun kerak; 0,9 % li NaCl eritmasi tibbiyotda fiziologik eritma sifatida ishlatiladi. Kaliy tuzlari (KCl, K₂SO₄, KNO₃) o‘g‘it, litiy esa batareyalarda qo‘llanadi. O‘zbekistonda kaliy tuzlari Tubegatan va Xo‘jaikon kabi konlarda, osh tuzi Xo‘jaikon, Borsakelmas va boshqa konlarda qazib olinadi.