Ishqoriy metallar
I guruh bosh guruhchasi — Li, Na, K, Rb, Cs, Fr — ishqoriy metallar deyiladi, chunki ularning gidroksidlari kuchli ishqorlardir. Hammasining tashqi pog‘onasida bitta s-elektron bor (ns¹), shuning uchun ular s-elementlar; masalan Na — [Ne]3s¹, K — [Ar]4s¹. Guruhda yuqoridan pastga yadro zaryadi, pog‘onalar soni va atom radiusi ortadi, tashqi elektron yadroga kuchsizroq tortiladi, ionlanish energiyasi kamayadi, shu sabab metallik va qaytaruvchilik kuchayadi: eng faol tabiiy ishqoriy metall — seziy (fransiy juda kam uchraydigan radioaktiv element). Barcha birikmalarida ular +1 oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Ishqoriy metallar yumshoq, yengil, past haroratda suyuqlanadi: litiy ~181 °C, seziy ~28 °C; litiy eng yengil metall (zichligi ≈ 0,53 g/cm³). Natriy va kaliy tirik organizm uchun zarur: Na⁺ va K⁺ ionlari hujayra membranasidagi kaliy-natriy nasosi, asab impulslari va yurak ishi uchun kerak; 0,9 % li NaCl eritmasi tibbiyotda fiziologik eritma sifatida ishlatiladi. Kaliy tuzlari (KCl, K₂SO₄, KNO₃) o‘g‘it, litiy esa batareyalarda qo‘llanadi. O‘zbekistonda kaliy tuzlari Tubegatan va Xo‘jaikon kabi konlarda, osh tuzi Xo‘jaikon, Borsakelmas va boshqa konlarda qazib olinadi.
Asab signali asab bo‘ylab Na⁺ ionlari hujayraga kirib, K⁺ ionlari chiqib ketishi bilan tarqaladi. Bu ionlar zaryadli va kichik, shuning uchun signal juda tez hujayradan hujayraga o‘tadi.
Shifokorlar yurak va asab ishini ionlar muvozanati bo‘yicha tekshiradi, biologlar hujayra ichidagi ionlarni o‘rganadi, batareya tadqiqotchilari litiy kabi ishqoriy metallar bilan ishlaydi.
Ikki barmog‘ingizni bilagingizga qo‘yib, pulsni 15 soniya sanang va 4 ga ko‘paytiring: yurak ritmi ham ionlar harakati bilan boshqariladi.
Guruh bo‘ylab o‘zgarish jadvali: daftarda Li, Na, K, Rb, Cs uchun qatorlar (tartib raqami, pog‘ona soni, ionlanish energiyasi tendensiyasi, faollik) tuzing; strelka bilan o‘sish yo‘nalishini ko‘rsating. Ishqoriy metallar bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.