☰ Mundarija · Kimyo

Elektrolitlar va ularning dissotsiatsiyasi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
4

Kislota, ishqor va tuzlarning dissotsiatsiyalanishi

Darslik: 24–25-betlar
MaqsadKislota, asos va tuzlarning dissotsiatsiya tenglamalarini yozish; ko‘p negizli kislotalarning bosqichli dissotsiatsiyasini bilish.
Yangi so‘zlar
kislota qoldig‘i · acid residuebosqichli dissotsiatsiya · stepwise dissociationnordon tuz · acid saltgidroksid ioni OH⁻ · hydroxide ion OH⁻
Tushuntirish

Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga ko‘ra kislota — dissotsiatsiyada kation sifatida faqat H⁺ ni beradigan modda; masalan, HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Ko‘p negizli kislotalar bosqichma-bosqich ajraladi: H₂SO₄ → H⁺ + HSO₄⁻, so‘ng HSO₄⁻ → H⁺ + SO₄²⁻, ikkinchi bosqich birinchisidan ancha qiyin kechadi. Asos (eruvchan bo‘lsa — ishqor) dissotsiatsiyada anion sifatida faqat OH⁻ beradi: NaOH → Na⁺ + OH⁻, Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻. Tuz metall kationi (yoki NH₄⁺) va kislota qoldig‘i anionidan iborat; Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻. Nordon tuz (NaHSO₄) avval Na⁺ va HSO₄⁻ ga, so‘ng HSO₄⁻ yana H⁺ va SO₄²⁻ ga ajraladi. Kislotalarning umumiy xossalari (nordon ta’m, indikator rangini o‘zgartirish) H⁺ ioni, ishqorlarniki esa OH⁻ ioni tufayli; tuzlarda umumiy ion yo‘qligi uchun umumiy xossalar ham yo‘q.

Namunalar
H₃PO₄ bosqichlari: H₃PO₄ → H⁺ + H₂PO₄⁻; H₂PO₄⁻ → H⁺ + HPO₄²⁻; HPO₄²⁻ → H⁺ + PO₄³⁻.
Ba(OH)₂ → Ba²⁺ + 2OH⁻; Ca(NO₃)₂ → Ca²⁺ + 2NO₃⁻. Ikkala tenglamada chap va o‘ng tomondagi zaryadlar yig‘indisi teng (0 = +2 – 2).
Sinfda faoliyat

«Ionlarni yig‘». Kartochkalarda Na⁺, Ca²⁺, Al³⁺, Cl⁻, SO₄²⁻, NO₃⁻, OH⁻ yozilgan. Juftlik berilgan tuz yoki ishqor formulasini yig‘adi (zaryadlar yig‘indisi nol) va uning dissotsiatsiya tenglamasini doskaga yozadi. Faqat kartochkalar kerak.

Mashq
1
KOH, HNO₃ va Cu(NO₃)₂ ning dissotsiatsiya tenglamalarini yozing.
2
Sulfat kislotaning ikkala bosqichini yozing.
3
3 mol Ca(NO₃)₂ dissotsiatsiyasida necha mol nitrat ioni hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun barcha kislotalar ko‘k lakmusni qizartiradi?