ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elektrolitlar va ularning dissotsiatsiyasi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
4

Kislota, ishqor va tuzlarning dissotsiatsiyalanishi

Darslik: 24–25-betlar
MaqsadKislota, asos va tuzlarning dissotsiatsiya tenglamalarini yozish; ko‘p negizli kislotalarning bosqichli dissotsiatsiyasini bilish.
Yangi so‘zlar
kislota qoldig‘i · acid residuebosqichli dissotsiatsiya · stepwise dissociationnordon tuz · acid saltgidroksid ioni OH⁻ · hydroxide ion OH⁻
Tushuntirish

Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga ko‘ra kislota — dissotsiatsiyada kation sifatida faqat H⁺ ni beradigan modda; masalan, HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Ko‘p negizli kislotalar bosqichma-bosqich ajraladi: H₂SO₄ → H⁺ + HSO₄⁻, so‘ng HSO₄⁻ → H⁺ + SO₄²⁻, ikkinchi bosqich birinchisidan ancha qiyin kechadi. Asos (eruvchan bo‘lsa — ishqor) dissotsiatsiyada anion sifatida faqat OH⁻ beradi: NaOH → Na⁺ + OH⁻, Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻. Tuz metall kationi (yoki NH₄⁺) va kislota qoldig‘i anionidan iborat; Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻. Nordon tuz (NaHSO₄) avval Na⁺ va HSO₄⁻ ga, so‘ng HSO₄⁻ yana H⁺ va SO₄²⁻ ga ajraladi. Kislotalarning umumiy xossalari (nordon ta’m, indikator rangini o‘zgartirish) H⁺ ioni, ishqorlarniki esa OH⁻ ioni tufayli; tuzlarda umumiy ion yo‘qligi uchun umumiy xossalar ham yo‘q.

ModdaDissotsiatsiya
kislotaHNO₃ → H⁺ + NO₃⁻
asosCa(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻
tuzAl₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dehqon ammoniy sulfat o‘g‘itini sug‘orish suvida eritadi: (NH₄)₂SO₄ → 2NH₄⁺ + SO₄²⁻. O‘simlik ildizi butun kristallarni emas, ammoniy va sulfat ionlarini shimadi, shuning uchun dissotsilanish tenglamasi o‘simlik aslida nimani olishini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Dehqonlar va agronomlar o‘g‘itni o‘simlikka kerakli ionlarga qarab tanlaydi, o‘g‘it zavodi kimyogarlari har bir mahsulotdagi ionlarni tekshiradi, suv sifati inspektorlari esa erigan tuzlarni o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qadoqlangan oziq-ovqat tarkibidan bitta tuzni toping (masalan, nomi «natriy» yoki «kaliy» bilan boshlanadigan) va u suvda qanday ionlar berishini qog‘ozga yozing.

Namunalar
BosqichTenglama
1H₃PO₄ → H⁺ + H₂PO₄⁻
2H₂PO₄⁻ → H⁺ + HPO₄²⁻
3HPO₄²⁻ → H⁺ + PO₄³⁻
H₃PO₄ bosqichlari: H₃PO₄ → H⁺ + H₂PO₄⁻; H₂PO₄⁻ → H⁺ + HPO₄²⁻; HPO₄²⁻ → H⁺ + PO₄³⁻.
Ba(OH)2→Ba2+ + 2OH−
Ba(OH)₂ → Ba²⁺ + 2OH⁻; Ca(NO₃)₂ → Ca²⁺ + 2NO₃⁻. Ikkala tenglamada chap va o‘ng tomondagi zaryadlar yig‘indisi teng (0 = +2 – 2).
Sinfda faoliyat

«Ionlarni yig‘». Kartochkalarda Na⁺, Ca²⁺, Al³⁺, Cl⁻, SO₄²⁻, NO₃⁻, OH⁻ yozilgan. Juftlik berilgan tuz yoki ishqor formulasini yig‘adi (zaryadlar yig‘indisi nol) va uning dissotsiatsiya tenglamasini doskaga yozadi. Faqat kartochkalar kerak.

Mashq
1
KOH, HNO₃ va Cu(NO₃)₂ ning dissotsiatsiya tenglamalarini yozing.
2
Sulfat kislotaning ikkala bosqichini yozing.
3
3 mol Ca(NO₃)₂ dissotsiatsiyasida necha mol nitrat ioni hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun barcha kislotalar ko‘k lakmusni qizartiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →