Kislota, ishqor va tuzlarning dissotsiatsiyalanishi
Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga ko‘ra kislota — dissotsiatsiyada kation sifatida faqat H⁺ ni beradigan modda; masalan, HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻. Ko‘p negizli kislotalar bosqichma-bosqich ajraladi: H₂SO₄ → H⁺ + HSO₄⁻, so‘ng HSO₄⁻ → H⁺ + SO₄²⁻, ikkinchi bosqich birinchisidan ancha qiyin kechadi. Asos (eruvchan bo‘lsa — ishqor) dissotsiatsiyada anion sifatida faqat OH⁻ beradi: NaOH → Na⁺ + OH⁻, Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻. Tuz metall kationi (yoki NH₄⁺) va kislota qoldig‘i anionidan iborat; Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻. Nordon tuz (NaHSO₄) avval Na⁺ va HSO₄⁻ ga, so‘ng HSO₄⁻ yana H⁺ va SO₄²⁻ ga ajraladi. Kislotalarning umumiy xossalari (nordon ta’m, indikator rangini o‘zgartirish) H⁺ ioni, ishqorlarniki esa OH⁻ ioni tufayli; tuzlarda umumiy ion yo‘qligi uchun umumiy xossalar ham yo‘q.
| Modda | Dissotsiatsiya |
|---|---|
| kislota | HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻ |
| asos | Ca(OH)₂ → Ca²⁺ + 2OH⁻ |
| tuz | Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻ |
Dehqon ammoniy sulfat o‘g‘itini sug‘orish suvida eritadi: (NH₄)₂SO₄ → 2NH₄⁺ + SO₄²⁻. O‘simlik ildizi butun kristallarni emas, ammoniy va sulfat ionlarini shimadi, shuning uchun dissotsilanish tenglamasi o‘simlik aslida nimani olishini ko‘rsatadi.
Dehqonlar va agronomlar o‘g‘itni o‘simlikka kerakli ionlarga qarab tanlaydi, o‘g‘it zavodi kimyogarlari har bir mahsulotdagi ionlarni tekshiradi, suv sifati inspektorlari esa erigan tuzlarni o‘lchaydi.
Qadoqlangan oziq-ovqat tarkibidan bitta tuzni toping (masalan, nomi «natriy» yoki «kaliy» bilan boshlanadigan) va u suvda qanday ionlar berishini qog‘ozga yozing.
| Bosqich | Tenglama |
|---|---|
| 1 | H₃PO₄ → H⁺ + H₂PO₄⁻ |
| 2 | H₂PO₄⁻ → H⁺ + HPO₄²⁻ |
| 3 | HPO₄²⁻ → H⁺ + PO₄³⁻ |
«Ionlarni yig‘». Kartochkalarda Na⁺, Ca²⁺, Al³⁺, Cl⁻, SO₄²⁻, NO₃⁻, OH⁻ yozilgan. Juftlik berilgan tuz yoki ishqor formulasini yig‘adi (zaryadlar yig‘indisi nol) va uning dissotsiatsiya tenglamasini doskaga yozadi. Faqat kartochkalar kerak.