ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kumush, oltin. Rux guruhchasi

Darslar 31–32 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
32

II guruh yonaki guruhcha elementlari

Darslik: 139–144-betlar
MaqsadRux guruhchasi (Zn, Cd, Hg) elementlarining o‘rni, atom tuzilishi, xossalari va ishlatilishini bilish; ruxning amfoterligini isbotlash.
Yangi so‘zlar
rux · zincsimob · mercuryamalgama · amalgamrux aldamasi · zinc blende
Tushuntirish

Zn, Cd va Hg II guruh yonaki guruhchasida joylashgan; ularning tashqi qavatida 2 ta s-elektron bor, birikmalarida asosan +2 oksidlanish darajasini beradi, qaytaruvchilik ruxdan simobga tomon kamayadi. Rux rudasi — rux aldamasi ZnS: uni kuydirib, so‘ng ko‘mir yoki CO bilan qaytaradilar: 2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂ va ZnO + C → Zn + CO. Rux aktivlik qatorida vodoroddan oldin turadi: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑, shuningdek amfoter: Zn + 2NaOH + 2H₂O → Na₂[Zn(OH)₄] + H₂↑. ZnO va Zn(OH)₂ ham amfoter: ZnO + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂O; ZnO + 2NaOH + H₂O → Na₂[Zn(OH)₄]. Zn(OH)₂ ni Zn²⁺ tuzidan ishqor bilan olamiz: ZnSO₄ + 2NaOH → Zn(OH)₂↓ + Na₂SO₄. Rux temir buyumlarni korroziyadan himoya qilish uchun qoplama (rux bilan qoplangan tunuka), galvanik elementlar va qotishmalar (latun) tayyorlashda ishlatiladi; ZnSO₄·7H₂O — rux kuporosi, ruxli mikro‘g‘it. Simob (Hg) oddiy sharoitda suyuq metall; uning bug‘i va birikmalari o‘ta zaharli, shuning uchun simobli asboblar singanda kattalarga va o‘qituvchiga darhol xabar bering, simobga qo‘l tegizmang. Simobning metallardagi eritmalari amalgamalar deyiladi.

3065ZnRux
48112CdKadmiy
80201HgSimob
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Rux oksidi oq kukun bo‘lib, bolalar kremlari va bo‘yoqlar tarkibiga kiradi. Rux oksidi ham kislota, ham ishqor bilan reaksiyaga kirishadigan, ya’ni amfoter modda, shuning uchun u bir necha xil vazifani bajara oladi.

Kim ishlatadi

Kosmetika kimyogarlari krem tarkibini tuzadi, bo‘yoq ishlab chiqaruvchilar rux oqini pigment sifatida ishlatadi, rezina texnologlari esa uni shinalar tarkibiga qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir qadoqlangan krem yoki bo‘yoq yorlig‘ida «zinc oxide» yoki «ZnO» yozuvini qidiring. Qadoqni ochmang va moddani tatib ko‘rmang.

Namunalar
Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂↑: 130 g Zn = 2 mol, demak 2 mol H₂, ya’ni 4 g H₂ ajraladi.
2ZnS + 3O2t°→2ZnO + 2SO2↑
pishirish
2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂: 194 g ZnS (2 mol, M = 97) dan 162 g ZnO (2 mol, M = 81) olinadi.
Sinfda faoliyat

Jadval: «Zn, Cd, Hg» uchun davr raqami, Z, tashqi elektronlar, oddiy modda holati, zaharliligi. Simobli termometr sinsa nima qilish kerakligini kattalar bilan muhokama qiling: qo‘lda yig‘ish yoki changyutgich ishlatish mumkin emas.

Mashq
1
Ruxning amfoterligini isbotlovchi ikki reaksiya tenglamasini yozing.
2
260 g Zn xlorid kislota bilan reaksiyaga kirishsa, necha gramm H₂ ajraladi? (A(Zn) = 65)
3
388 g ZnS kuydirilganda necha gramm ZnO hosil bo‘ladi? (M(ZnS) = 97, M(ZnO) = 81)
4
Nima uchun simob bilan ishlash xavfli va uni uyda saqlash mumkin emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMa’lumotga ko‘ra qayta to‘ldirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →