Darslar 2 · 1 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
2
Industrial sivilizatsiya
Darslik: 11–15-betlar
MaqsadIndustrial jamiyatning belgilarini (urbanizatsiya, migratsiya, yangi ijtimoiy qatlamlar) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
urbanizatsiya · urbanisation: growing role and share of towns and city populationmigratsiya · migration: moving of people from one area or country to anotherimmigrant · a person who moves to another country to live thereo‘rta qatlam · the middle layer of society: engineers, doctors, teachers, lawyers and similar free professions
Tushuntirish
XIX asrning 50–60-yillarida G‘arbiy Yevropa va AQSHda sanoat to‘ntarishi tugab, industrial sivilizatsiya qaror topdi; uning asosiy qadriyati texnika taraqqiyoti edi. Fabrika va zavodlar shaharlarda joylashgani, qishloqda texnika qo‘llanilgani va temiryo‘llar qurilgani sababli odamlar ish izlab shaharlarga ko‘chdi, ya’ni urbanizatsiya jadal bordi. Masalan, Parij aholisi 1850-yilda 1 mln bo‘lgan bo‘lsa, 1880-yilda 2 mln kishiga yetdi va 1853-yildan boshlab 20 yil davomida qayta qurildi. Jamiyat tarkibi ham o‘zgardi: aristokratiya yer egaligidan banklar va kompaniyalar rahbarligiga o‘ta bordi, burjuaziyaning roli oshdi, muhandis, shifokor, o‘qituvchi va huquqshunoslardan iborat o‘rta qatlam shakllandi. Sanoat ishchilari soni tez ko‘paydi: AQSHda XX asr boshida 10,4 mln, Germaniyada 1907-yilda 8,6 mln kishi edi. 1870-yillargacha ish kuni 10–16 soatga yetar, ayollar va bolalar mehnatiga kam haq to‘lanar edi; xotin-qizlar teng huquq uchun kurash boshladi.
Namunalar
Urbanizatsiya zanjiri: qishloqda texnika → ortiqcha ishchi kuchi → shaharga ko‘chish → shaharlar o‘sishi → yangi ko‘chalar, suv tarmog‘i, tramvay va metro (Parij misolida).
Migratsiya turlari: o‘z mamlakati ichida qishloqdan shaharga ko‘chish (eng ko‘p) va boshqa mamlakatga ketish (immigratsiya). Darslikka ko‘ra ko‘chishning katta qismi mamlakat ichida kechgan.
Sinfda faoliyat
«Ikki shahar»: bir juft rasm yoki tavsifdan (1850-yildagi va 1900-yildagi sanoat shahri) farqlarni ro‘yxat qiling.
Mashq
1
Industrial sivilizatsiyaning asosiy qadriyati nima edi?
Texnika taraqqiyoti.
2
Parij aholisi 1850–1880-yillarda necha marta ko‘paydi?
1 mln dan 2 mln gacha, ya’ni 2 baravar.
3
O‘rta qatlamga kimlar kiradi va u jamiyatga qanday ta’sir qiladi?
Muhandis, shifokor, o‘qituvchi, huquqshunos kabi «erkin kasb» egalari; ular odatda inqilobdan ko‘ra islohotni afzal ko‘rib, jamiyatga barqarorlik beradi.
4
Nima uchun XIX asrda bolalar mehnati keng tarqalgan va bu hozir nega taqiqlanadi yoki cheklanadi?
Bolalarga kam haq to‘langan, oilalar kambag‘al edi; hozir u salomatlik va ta’limga zarar yetkazgani uchun xalqaro huquq va qonunlar bilan cheklangan (odatda ish yoshi majburiy ta’lim tugaganidan kam emas, ko‘pincha 15–16 yosh).