Birinchi jahon urushining boshlanishi

Urushning chuqur sabablari: yirik davlatlarning mustamlakalar, bozorlar va ta’sir doiralari uchun raqobati, qurollanish poygasi va Yevropaning ikki harbiy-siyosiy blokka — Uchlar ittifoqi (Germaniya, Avstriya-Vengriya, Italiya) va Antanta (Buyuk Britaniya, Fransiya, Rossiya) ga bo‘linishi. Bahona 1914-yil 28-iyunda (yangi uslub) Sarayevoda bosniyalik serb millatchisi Gavrilo Prinsip Avstriya-Vengriya taxti vorisi Frans Ferdinandni o‘ldirishi bo‘ldi. Avstriya-Vengriya Serbiyaga ultimatum yubordi va 28-iyulda unga urush e’lon qildi; zanjir bo‘ylab Germaniya Rossiyaga (1-avgust) va Fransiyaga (3-avgust) urush e’lon qildi, Belgiya betarafligi buzilgach, 4-avgustda Buyuk Britaniya ham urushga kirdi. Germaniyaning Shliffen rejasi Fransiyani Belgiya orqali tezda yengishni mo‘ljallagan edi, ammo 1914-yil 6–12-sentabrdagi Marna jangida fransuz–ingliz qo‘shinlari nemislarni to‘xtatdi va front «xandaq urushi»ga aylandi. Rossiya Sharqiy Prussiya va Galitsiyada hujum qildi; 1915-yilda Markaziy davlatlar Sharqiy frontda ustun keldi va rus qo‘shini chekindi. 1914-yil oktabr oxirida Usmonli imperiyasi Germaniya tomonida urushga kirdi; Antanta 1915-yil fevral–martda Dardanell bo‘g‘oziga dengizdan hujum qildi, aprelda Gallipoli yarimoroliga qo‘shin tushirdi, ammo operatsiya muvaffaqiyatsiz tugadi va qo‘shinlar 1916-yil yanvarida olib ketildi. 1915-yil 23-mayda Italiya Antanta tomonida urushga kirdi, oktabrda Bolgariya Markaziy davlatlar tomoniga o‘tdi. Yaponiya 1914-yil 23-avgustda Germaniyaga urush e’lon qildi. Yangi qurollar — suvosti kemalari va zaharli gaz (1915-yil aprel, Ipr) ishlatildi.