☰ Mundarija · Jahon tarixi

Buyuk Britaniya: tuzum, iqtisod va ichki siyosat

Darslar 11–12 · 2 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
11

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Buyuk Britaniyaning siyosiy va iqtisodiy ahvoli

Darslik: 39–41-betlar
MaqsadBritaniyaning konstitutsiyaviy monarxiyasini va iqtisodiy ustunlik yo‘qolishi sabablarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
konstitutsiyaviy monarxiya · constitutional monarchy: the monarch is head of state but government is formed by parliamentKonservatorlar va Liberallar · the two main parties: Conservatives and Liberals«jahon ustaxonasi» · “workshop of the world”: Britain’s 19th-century nickname as the leading industrial powerbojsiz savdo · free trade: trade without import duties
Tushuntirish

Buyuk Britaniya konstitutsiyaviy monarxiya edi: qirol (qirolicha) davlat boshlig‘i bo‘lsa-da, ichki va tashqi siyosatni parlament tuzgan hukumat yuritardi. Saylovda g‘olib partiya hukumat tuzardi; kuchli ikki partiyaviy tizimda Konservatorlar (yer egalari va anglikan cherkoviga tayangan, an’anaviy) va Liberallar (o‘rta sinfga tayangan, islohotlar tarafdori) raqobatlashardi. 1867-yilgi parlament islohoti mulk senzini kamaytirdi va saylovchilar soni qariyb ikki baravar ko‘paydi. Liberal W. Gladston (4 marta bosh vazir) davrida kasaba uyushmalari huquqlari kengaydi, saylovda yashirin ovoz berish va maktab islohoti joriy etildi; konservator B. Dizraeli (1874–1880) davrida fabrikalarda ish vaqtini qisqartiruvchi va ishchilar turar joyi hamda sog‘lig‘iga oid qonunlar qabul qilindi. XIX asr oxirida «jahon ustaxonasi» sanoatda yetakchilikni yo‘qotib, Germaniya va AQSHdan orqada qola boshladi. Sabablar: kapitalning ko‘pi mustamlakalarga chiqarilib, ichkaridagi korxonalar yangilanmagan, bojsiz savdo davom etgan, harbiy xarajatlar keskin oshgan. Shunga qaramay London jahon moliya markazi, funt sterling esa xalqaro hisob-kitob puli bo‘lib qoldi.

Namunalar
Taqqoslash: Germaniyada kanslerni imperator tayinlagan; Britaniyada esa parlament saylovida g‘olib partiya hukumat tuzgan — qirol hokimiyati cheklangan edi.
Nega Britaniya sanoatda orqada qoldi? Chet elda zavod qurish arzonroq ishchi kuchi va xomashyo bergani uchun foydali edi; ichkarida esa texnika yangilanmadi, tovarlar Germaniya va AQSH tovarlaridan qimmatroq va sifati past bo‘lib qoldi.
Sinfda faoliyat

«Ikki partiya»: sinfni Konservatorlar va Liberallarga bo‘lib, bir masala (masalan, maktab islohoti) bo‘yicha qisqa bahs uyushtiring.

Mashq
1
Britaniyada hukumatni kim tuzardi va qirolning vazifasi nima edi?
2
Britaniyadagi ikki asosiy partiyani va ularning tayanchini ayting.
3
B. Dizraeli qaysi partiyadan edi va qaysi yillarda hukumatni boshqardi?
4
Nima uchun kapitalni chet elga chiqarish mamlakat ichidagi sanoatga zarar yetkazishi mumkin?