Aniq va tabiiy fanlar rivoji
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida tabiat fanlari tez rivojlandi, yangi fanlar (fizik kimyo, texnika fanlari, genetika) paydo bo‘ldi. Kimyoda D. I. Mendeleyev 1869-yilda elementlar davriy sistemasini yaratdi; S. Arrenius 1887-yilda elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini ilgari surdi. Fizikada V. Rentgen 1895-yilda ko‘zga ko‘rinmas nurlarni («X-nurlar») topdi (1901-yilda fizika bo‘yicha birinchi Nobel mukofoti), A. Bekkerel 1896-yilda uranning nurlanishini aniqladi, Mari va Per Kyuri 1898-yilda poloniy va radiyni ajratdi; «radioaktivlik» atamasini Mari Kyuri kiritdi. 1897-yilda Dj. Tomson elektronni topdi, 1911-yilda E. Rezerford atomning yadro modelini taklif etdi, 1913-yilda N. Bor uni takomillashtirdi, 1900-yilda M. Plank kvant g‘oyasini kiritdi. 1905-yilda A. Eynshteyn maxsus nisbiylik nazariyasini e’lon qildi. Biologiyada Ch. Darvin 1859-yilda «Turlarning kelib chiqishi» asarida tabiiy tanlanish orqali evolyutsiyani asosladi; G. Mendelning irsiyat qonunlari (1866) 1900-yilda qayta kashf etilib, genetikaga asos bo‘ldi; I. P. Pavlov oliy nerv faoliyatini o‘rgandi. Mikrobiologiyada L. Paster achish va mikroblarning roli, pasterlash va quturishga qarshi emlash ustida ishladi; R. Kox 1882-yilda sil tayoqchasini topdi, I. I. Mechnikov immunitet nazariyasi uchun 1908-yilda Nobel mukofotini oldi. Bu kashfiyotlar tibbiyotda rentgen, sterilizatsiya va emlashlarni joriy etdi va XX asrdagi ilmiy-texnika taraqqiyotiga asos bo‘ldi.
Maktab fan to‘garagida o‘quvchilar kashfiyotlar va olimlar jadvalini tuzdi, keyin har kashfiyot oldingi qaysi tushunchaga tayanishini o‘qlar bilan ko‘rsatdi. Jadval fanning bosqichma-bosqich o‘sishini ko‘rsatdi.
Shifokorlar tibbiyot kashfiyotlariga tayanadi, tadqiqotchilar yangi nazariyani avvalgilariga bog‘laydi, o‘qituvchilar fan tarixidan misol keltiradi.
Bitta bilimni (masalan, qo‘l yuvish odati) kim va nima uchun joriy qilganini o‘ylab, uning ortidagi sababni oddiy jumla bilan yozing.
Jadval to‘ldiring: olim — soha — kashfiyot — yil (kamida 8 qator, ushbu darsdan).