ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Aniq va tabiiy fanlar rivoji

Darslar 39 · 1 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
39

Aniq va tabiiy fanlar rivoji

Darslik: 140–144-betlar
MaqsadFizika, kimyo, biologiya va tibbiyotdagi asosiy kashfiyotlar va olimlarni sanash.
Yangi so‘zlar
radioaktivlik · radioactivity: spontaneous emission of rays by some atomsnisbiylik nazariyasi · theory of relativity: Einstein’s theory of space, time and motion (1905)evolutsiya · evolution: gradual development of living things over a long timeemlash · vaccination: giving a weakened germ or its product to build immunity
Tushuntirish

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida tabiat fanlari tez rivojlandi, yangi fanlar (fizik kimyo, texnika fanlari, genetika) paydo bo‘ldi. Kimyoda D. I. Mendeleyev 1869-yilda elementlar davriy sistemasini yaratdi; S. Arrenius 1887-yilda elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini ilgari surdi. Fizikada V. Rentgen 1895-yilda ko‘zga ko‘rinmas nurlarni («X-nurlar») topdi (1901-yilda fizika bo‘yicha birinchi Nobel mukofoti), A. Bekkerel 1896-yilda uranning nurlanishini aniqladi, Mari va Per Kyuri 1898-yilda poloniy va radiyni ajratdi; «radioaktivlik» atamasini Mari Kyuri kiritdi. 1897-yilda Dj. Tomson elektronni topdi, 1911-yilda E. Rezerford atomning yadro modelini taklif etdi, 1913-yilda N. Bor uni takomillashtirdi, 1900-yilda M. Plank kvant g‘oyasini kiritdi. 1905-yilda A. Eynshteyn maxsus nisbiylik nazariyasini e’lon qildi. Biologiyada Ch. Darvin 1859-yilda «Turlarning kelib chiqishi» asarida tabiiy tanlanish orqali evolyutsiyani asosladi; G. Mendelning irsiyat qonunlari (1866) 1900-yilda qayta kashf etilib, genetikaga asos bo‘ldi; I. P. Pavlov oliy nerv faoliyatini o‘rgandi. Mikrobiologiyada L. Paster achish va mikroblarning roli, pasterlash va quturishga qarshi emlash ustida ishladi; R. Kox 1882-yilda sil tayoqchasini topdi, I. I. Mechnikov immunitet nazariyasi uchun 1908-yilda Nobel mukofotini oldi. Bu kashfiyotlar tibbiyotda rentgen, sterilizatsiya va emlashlarni joriy etdi va XX asrdagi ilmiy-texnika taraqqiyotiga asos bo‘ldi.

1869Mendeleyev jadvali1895Rentgen nurlari1898Poloniy va radiy1900Plank: kvant1905Eynshteyn1911Rezerford: atom
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab fan to‘garagida o‘quvchilar kashfiyotlar va olimlar jadvalini tuzdi, keyin har kashfiyot oldingi qaysi tushunchaga tayanishini o‘qlar bilan ko‘rsatdi. Jadval fanning bosqichma-bosqich o‘sishini ko‘rsatdi.

Kim ishlatadi

Shifokorlar tibbiyot kashfiyotlariga tayanadi, tadqiqotchilar yangi nazariyani avvalgilariga bog‘laydi, o‘qituvchilar fan tarixidan misol keltiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta bilimni (masalan, qo‘l yuvish odati) kim va nima uchun joriy qilganini o‘ylab, uning ortidagi sababni oddiy jumla bilan yozing.

Namunalar
Mari Kyuri ikki marta Nobel mukofotini olgan: 1903-yilda fizikada (Bekkerel va Per Kyuri bilan) va 1911-yilda kimyoda.
Sabab → oqibat: Rentgen nurlari (1895) → suyak sinishlari va ichki jarohatlarni ko‘rish mumkin bo‘ldi → tibbiy tashxis aniqlashdi.
Sinfda faoliyat

Jadval to‘ldiring: olim — soha — kashfiyot — yil (kamida 8 qator, ushbu darsdan).

Mashq
1
Mendeleyev qachon va nimani yaratdi?
2
Rezerford modeli atom haqidagi tasavvurni qanday o‘zgartirdi?
3
Darvin g‘oyasining mohiyati nima?
4
Paster va Kox ishlari tibbiyotga nima berdi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHunarni o‘rgatishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →