Aniq va tabiiy fanlar rivoji

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida tabiat fanlari tez rivojlandi, yangi fanlar (fizik kimyo, texnika fanlari, genetika) paydo bo‘ldi. Kimyoda D. I. Mendeleyev 1869-yilda elementlar davriy sistemasini yaratdi; S. Arrenius 1887-yilda elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini ilgari surdi. Fizikada V. Rentgen 1895-yilda ko‘zga ko‘rinmas nurlarni («X-nurlar») topdi (1901-yilda fizika bo‘yicha birinchi Nobel mukofoti), A. Bekkerel 1896-yilda uranning nurlanishini aniqladi, Mari va Per Kyuri 1898-yilda poloniy va radiyni ajratdi; «radioaktivlik» atamasini Mari Kyuri kiritdi. 1897-yilda Dj. Tomson elektronni topdi, 1911-yilda E. Rezerford atomning yadro modelini taklif etdi, 1913-yilda N. Bor uni takomillashtirdi, 1900-yilda M. Plank kvant g‘oyasini kiritdi. 1905-yilda A. Eynshteyn maxsus nisbiylik nazariyasini e’lon qildi. Biologiyada Ch. Darvin 1859-yilda «Turlarning kelib chiqishi» asarida tabiiy tanlanish orqali evolyutsiyani asosladi; G. Mendelning irsiyat qonunlari (1866) 1900-yilda qayta kashf etilib, genetikaga asos bo‘ldi; I. P. Pavlov oliy nerv faoliyatini o‘rgandi. Mikrobiologiyada L. Paster achish va mikroblarning roli, pasterlash va quturishga qarshi emlash ustida ishladi; R. Kox 1882-yilda sil tayoqchasini topdi, I. I. Mechnikov immunitet nazariyasi uchun 1908-yilda Nobel mukofotini oldi. Bu kashfiyotlar tibbiyotda rentgen, sterilizatsiya va emlashlarni joriy etdi va XX asrdagi ilmiy-texnika taraqqiyotiga asos bo‘ldi.