☰ Mundarija · Jahon tarixi

Xitoy: yarimmustamlakadan respublikagacha

Darslar 27–28 · 2 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
27

XIX asrning oxirida Xitoy

Darslik: 94–96-betlar
MaqsadXitoyning XIX asr oxirida yarimmustamlakaga aylanishi, ta’sir doiralari va Ixetuan qo‘zg‘olonini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yarimmustamlaka · semi-colony: formally independent but largely controlled by foreign powersta’sir doirasi · sphere of influenceIxetuan · Yihetuan: “Righteous and Harmonious Fists”, known as the Boxersintervensiya · intervention: forcible interference by foreign states
Tushuntirish

XIX asr oxirida Xitoy Sin (Manjur) sulolasi boshqargan qoloq agrar mamlakat edi: yer yirik egalarda, dehqonlarning ko‘pchiligi ijarachi, sanoat sust rivojlanardi. 1881-yilda birinchi temiryo‘l ishga tushdi, lekin temiryo‘llar, konlar va savdoning katta qismi chet elliklar qo‘lida bo‘lib, Xitoy ularning xomashyo bazasiga aylandi. Pulga muhtoj hukumat chet davlatlar bilan og‘ir shartnomalar tuzdi: 1876-yilgi Buyuk Britaniya bilan konvensiya yangi portlarni ochib, Britaniyaga savdo imtiyozlari berdi; 1884-yilda Xitoy Vyetnamda Fransiya protektoratini tan oldi. 1894–1895-yillardagi Yaponiya bilan urushdagi mag‘lubiyatdan keyin buyuk davlatlar ta’sir doiralarini bo‘lib oldi (1897–1898): Germaniya Szyaochjou va Shandun, Rossiya Port-Artur, Buyuk Britaniya Veyxayvey va Yanszi havzasi, Fransiya Guanchjouvan ustidan nazorat o‘rnatdi. AQSH 1899-yilda «Ochiq eshiklar» siyosatini e’lon qildi. Chet el ta’siriga qarshi 1899–1901-yillarda yashirin «Ixetuan» jamiyatining qo‘zg‘oloni ko‘tarildi; 1900-yil iyunda ular Pekinga kirdi. Sakkiz davlat (Germaniya, Yaponiya, Italiya, Buyuk Britaniya, AQSH, Fransiya, Rossiya, Avstriya-Vengriya) qo‘shin yuborib Pekinni egalladi va 1901-yilda Xitoyga katta tovon va chet el qo‘shinlarini saqlash huquqi kabi og‘ir shartlarni qo‘ydi.

Namunalar
Ta’sir doiralari jadvali: Germaniya — Shandun; Rossiya — Port-Artur va shimol; Buyuk Britaniya — Yanszi havzasi va Veyxayvey; Fransiya — janub (Yunnan, Guanchjouvan); Yaponiya — Futszyan.
Ixetuanlar dastlab manjurlarga qarshi chiqqan, keyin esa asosiy shiori «Sin sulolasini qo‘llaymiz, chet elliklarni yo‘qotamiz» bo‘ldi; 1900–1901-yillarda qo‘zg‘olonni sakkiz davlatning qo‘shma kuchlari bostirdi.
Sinfda faoliyat

«Xitoy xaritasi»: xaritada ta’sir doiralarini turli rangda bo‘yang va Pekin, Port-Artur, Shandun, Yanszini belgilang.

Mashq
1
Xitoyda birinchi temiryo‘l qachon ishga tushdi?
2
Ixetuan qo‘zg‘oloni qachon bo‘ldi va unga qarshi nechta davlat chiqdi?
3
«Ochiq eshiklar» siyosatini kim va qachon e’lon qildi?
4
Nega Xitoyni yarimmustamlaka deyishadi?