ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Xitoy: yarimmustamlakadan respublikagacha

Darslar 27–28 · 2 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
27

XIX asrning oxirida Xitoy

Darslik: 94–96-betlar
MaqsadXitoyning XIX asr oxirida yarimmustamlakaga aylanishi, ta’sir doiralari va Ixetuan qo‘zg‘olonini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yarimmustamlaka · semi-colony: formally independent but largely controlled by foreign powersta’sir doirasi · sphere of influenceIxetuan · Yihetuan: “Righteous and Harmonious Fists”, known as the Boxersintervensiya · intervention: forcible interference by foreign states
Tushuntirish

XIX asr oxirida Xitoy Sin (Manjur) sulolasi boshqargan qoloq agrar mamlakat edi: yer yirik egalarda, dehqonlarning ko‘pchiligi ijarachi, sanoat sust rivojlanardi. 1881-yilda birinchi temiryo‘l ishga tushdi, lekin temiryo‘llar, konlar va savdoning katta qismi chet elliklar qo‘lida bo‘lib, Xitoy ularning xomashyo bazasiga aylandi. Pulga muhtoj hukumat chet davlatlar bilan og‘ir shartnomalar tuzdi: 1876-yilgi Buyuk Britaniya bilan konvensiya yangi portlarni ochib, Britaniyaga savdo imtiyozlari berdi; 1884-yilda Xitoy Vyetnamda Fransiya protektoratini tan oldi. 1894–1895-yillardagi Yaponiya bilan urushdagi mag‘lubiyatdan keyin buyuk davlatlar ta’sir doiralarini bo‘lib oldi (1897–1898): Germaniya Szyaochjou va Shandun, Rossiya Port-Artur, Buyuk Britaniya Veyxayvey va Yanszi havzasi, Fransiya Guanchjouvan ustidan nazorat o‘rnatdi. AQSH 1899-yilda «Ochiq eshiklar» siyosatini e’lon qildi. Chet el ta’siriga qarshi 1899–1901-yillarda yashirin «Ixetuan» jamiyatining qo‘zg‘oloni ko‘tarildi; 1900-yil iyunda ular Pekinga kirdi. Sakkiz davlat (Germaniya, Yaponiya, Italiya, Buyuk Britaniya, AQSH, Fransiya, Rossiya, Avstriya-Vengriya) qo‘shin yuborib Pekinni egalladi va 1901-yilda Xitoyga katta tovon va chet el qo‘shinlarini saqlash huquqi kabi og‘ir shartlarni qo‘ydi.

Hozirgi chegaralarPekinShandunGuanchjouvan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uch sinf bitta hovlidan foydalanardi, hovlini bo‘ladigan chiziqlar uni eng ko‘p ishlatadigan sinfdan so‘ramay chizildi. O‘sha sinf o‘z joyida so‘zi kam ekanini sezdi.

Kim ishlatadi

Vositachilar kelishuvga ta’sir qilinadigan hamma so‘ralishini ta’minlaydi, rejalashtiruvchilar joyni bo‘lishdan oldin aholi bilan maslahatlashadi, tarixchilar tashqi kuchlar hududlarni qanday bo‘lganini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingizga va boshqalarga ta’sir qiladigan bir qoida yoki rejani o‘ylang. Qaror qilinishidan oldin kimlardan so‘rash kerakligini yozing.

Namunalar
Ta’sir doiralari jadvali: Germaniya — Shandun; Rossiya — Port-Artur va shimol; Buyuk Britaniya — Yanszi havzasi va Veyxayvey; Fransiya — janub (Yunnan, Guanchjouvan); Yaponiya — Futszyan.
Ixetuanlar dastlab manjurlarga qarshi chiqqan, keyin esa asosiy shiori «Sin sulolasini qo‘llaymiz, chet elliklarni yo‘qotamiz» bo‘ldi; 1900–1901-yillarda qo‘zg‘olonni sakkiz davlatning qo‘shma kuchlari bostirdi.
Sinfda faoliyat

«Xitoy xaritasi»: xaritada ta’sir doiralarini turli rangda bo‘yang va Pekin, Port-Artur, Shandun, Yanszini belgilang.

Mashq
1
Xitoyda birinchi temiryo‘l qachon ishga tushdi?
2
Ixetuan qo‘zg‘oloni qachon bo‘ldi va unga qarshi nechta davlat chiqdi?
3
«Ochiq eshiklar» siyosatini kim va qachon e’lon qildi?
4
Nega Xitoyni yarimmustamlaka deyishadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →