Darslar 26 · 1 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
26
XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Yaponiya
Darslik: 90–93-betlar
MaqsadMeydzi islohotlari, 1889-yilgi konstitutsiya, sanoat rivoji va Yaponiyaning tashqi siyosatini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Meydzi islohoti · the Meiji reforms (from 1867–1868): modernisation of Japan on the Western modelmodernizatsiya · modernisation: renewing a country’s economy, institutions and technologySimonoseki sulhi · Treaty of Shimonoseki (1895) ending the Sino-Japanese Warumumiy harbiy xizmat · universal military service (conscription)
Tushuntirish
1867–1868-yillardagi Meydzi islohoti Yaponiyada bozor munosabatlariga asoslangan jamiyat qurish yo‘lini ochdi. Imperator Mutsixito davrida mamlakat G‘arb uchun ochildi, yagona pul birligi joriy etildi, hokimliklar chegarasidagi bojxonalar olib tashlandi, 1869-yilda barcha tabaqalar rasmiy teng huquqli deb e’lon qilindi, umumiy harbiy xizmat qonuni qabul qilindi. 1871–1878-yillardagi agrar islohot yerni erkin oldi-sotdi qilishga ruxsat berdi va natural soliqni pul solig‘i bilan almashtirdi. Yaponiya Yevropa texnikasini tayyor holda sotib oldi, davlat sanoatni qo‘llab-quvvatladi, to‘qimachilik tez rivojlandi (1890-yilda sanoatning 45 foizi), keyin og‘ir sanoat va monopoliyalar paydo bo‘ldi. 1889-yilda Prussiya namunasidagi konstitutsiya qabul qilindi: ikki palatali parlament tuzildi, lekin imperator keng huquqlarni saqlab qoldi, saylov huquqi mulk senzi bilan cheklandi (saylov yoshi 25). Tashqi siyosatda Yaponiya Ryukyuni (1879) qo‘shib oldi, 1876-yilda Koreyani «ochishga» majbur qildi, 1894–1895-yillardagi Xitoy bilan urushda g‘alaba qozonib, Tayvan va Penxuni oldi (Simonoseki sulhi), 1904–1905-yillarda Rossiyani yengdi va 1910-yilda Koreyani o‘ziga qo‘shib oldi.
Namunalar
Meydzi tadbirlari guruhlari: iqtisodiy (pul, bojxona, yer oldi-sottisi), ijtimoiy (tabaqalar tengligi), harbiy (umumiy harbiy xizmat), siyosiy (1889-yil konstitutsiyasi).
Yaponiya kengayishi tartibi: 1876 Koreya; 1879 Ryukyu; 1895 Tayvan; 1905 Saxalin janubi va Koreya ta’siri; 1910 Koreyani qo‘shib olish.
Sinfda faoliyat
«Sharq va G‘arb»: Yaponiya G‘arbdan nimani oldi (texnika, qo‘shin tizimi, konstitutsiya) va nimani saqlab qoldi (imperator, an’analar) — ikki ustunda yozing.
Mashq
1
Meydzi islohoti qachon boshlandi va uning asosiy maqsadi nima edi?
1867–1868-yillarda; milliy an’analarni saqlagan holda jamiyatni G‘arb modelida qayta qurish.
2
1889-yilgi konstitutsiya qaysi davlat namunasida tuzildi va qanday parlament joriy etdi?
Prussiya namunasida; ikki palatali parlament (Perlar va Vakillar palatalari).
3
Simonoseki sulhi (1895) bo‘yicha Xitoy nimalarga rozi bo‘ldi?
Koreya mustaqilligini tan oldi, Tayvan va Penxuni Yaponiyaga berdi va tovon to‘ladi.
4
Nega Yaponiya sanoatni rivojlantirishda davlat yordamiga tayandi?
Xususiy kapital kam edi; davlat texnika sotib olib, korxonalar qurdi va keyin ularni tadbirkorlarga berdi, shu bilan o‘sishni tezlashtirdi.