Ta’lim, gumanitar fanlar va san’at

Texnika va sanoat taraqqiyoti malakali ishchilar va savodli aholiga ehtiyojni oshirdi, shuning uchun rivojlangan mamlakatlarda boshlang‘ich ta’lim majburiy va ko‘pincha bepul bo‘ldi, savodxonlik oshdi. Ammo kambag‘al oilalar bolalari ko‘pincha maktabni erta tashlashga majbur edi, ko‘p joyda ta’lim tabaqa va irq bo‘yicha farqlandi; masalan, AQSHning ko‘p shtatlarida qora tanli va oq tanli bolalar uchun alohida maktablar bo‘lgan. Osiyo va Sharq mamlakatlarida G‘arb tipidagi maktablar ochila boshladi. Gumanitar fanlarda falsafa, sotsiologiya va psixologiya rivojlandi: F. Nitsshe (1844–1900) inson irodasi va qadriyatlar masalasini ko‘tardi, Z. Freyd (1856–1939) psixoanalizga asos soldi va ongsizlikning insonga ta’sirini o‘rgandi, O. Shpengler esa har bir madaniyatni o‘ziga xos deb hisobladi («Yevropaning quyosh botishi», 1918–1922). Shu davrda irqiy ustunlik g‘oyalari ham tarqaldi: masalan, ingliz yozuvchisi R. Kipling 1899-yilda «Oq tanlining yuki» she’rini yozgan, u mustamlakachilikni «madaniyat olib kelish» deb talqin etgan; bunday qarashlar keyinchalik keskin tanqid qilindi. Musiqada R. Shtraus, G. Maler, A. Skryabin va S. Raxmaninov ijod qildi. Tasviriy san’atda impressionizm (K. Mone, O. Renuar, K. Pissarro, E. Mane) yorug‘lik va lahzalik taassurotni tasvirladi; keyin P. Sezann, P. Gogen va V. van Gog yangi yo‘llarni ochdilar; O. Rodenning «Mutafakkir» haykali mashhur. 1895-yilda Lyumyer aka-ukalari kinoni namoyish qildilar.