ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Texnika va ishlab chiqarish taraqqiyoti

Darslar 38 · 1 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
38

Moddiy ishlab chiqarishda texnika va fan taraqqiyoti

Darslik: 136–139-betlar
MaqsadXIX asr oxiri — XX asr boshlarida transport, elektr, qurilish, metallurgiya va aloqadagi asosiy kashfiyotlarni sanash.
Yangi so‘zlar
ichki yonuv dvigateli · internal combustion engine: engine burning fuel inside its cylinderstemir-beton · reinforced concrete: concrete strengthened with steel barselektr lampa · electric lamp: light source powered by electricitysimsiz aloqa · wireless communication: sending signals by radio waves
Tushuntirish

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida sanoat va temiryo‘l tarmog‘i o‘sdi, bu esa yangi texnologiyalarni talab qildi. Bug‘ mashinalari bilan bir qatorda elektr dvigatellari va ichki yonuv dvigatellari paydo bo‘ldi: Karl Bents 1886-yilda benzinli avtomobilga patent oldi, Gotlib Daymler yengil benzin dvigatellarini takomillashtirdi, Rudolf Dizel 1897-yilda o‘z dvigatelini yaratdi. Elektr yoritish tarqaldi: 1876-yilda P. N. Yablochkov elektr sham yaratdi, 1879-yilda T. Edison amaliy cho‘g‘lanma lampa ishlab chiqdi, 1882-yilda Nyu-Yorkda markaziy elektr stansiya ishga tushdi. Qurilishda po‘lat, shisha va temir-beton ko‘p ishlatildi; 1889-yilda Parijda muhandis Gyustav Eyfel qurgan minora (o‘sha paytda taxminan 300 m) ochildi. 1914-yil avgustida Panama kanali ishga tushdi. Metallurgiyada po‘lat ishlab chiqarish ko‘paydi, 1886-yilda elektroliz usulida alyuminiy olindi, XX asr boshida Bakeland sintetik plastmassa (bakelit, 1907) yaratdi. Aloqada 1876-yilda A. Bell telefon uchun patent oldi, 1877-yilda Edison fonograf yaratdi; elektromagnit to‘lqinlar G. Gers tomonidan tajribada isbotlangach, A. Popov (1895) va G. Markoni simsiz aloqa qurilmalarini yaratdilar, 1901-yilda Markoni radiosignalni Atlantika orqali uzatdi. 1903-yil 17-dekabrda aka-uka Raytlar birinchi boshqariladigan motorli samolyotda uchdilar. Bu yangiliklar harbiy sohada ham ishlatildi: tutunsiz porox (1884), dinamit (A. Nobel, 1867), pulemyot va 1916-yilda tank.

1876Telefon1879Cho‘g‘lanma lampa1886Benz avtomobili1889Eyfel minorasi1897Dizel dvigateli1907Bakelit
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab ustaxonasi uchun o‘quvchilar eski va yangi uskunalar orasidagi farqni jadvalga yozdi: qaysi biri ko‘p odam kuchini talab qiladi, qaysi biri vaqtni tejaydi. Shunda yangilikning foydasi tushunarli bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Muhandislar va dizaynerlar yangi texnologiyalarni sinab ko‘radi, texnik xizmat xodimlari uskunalarni yangilaydi, tadbirkorlar vaqt va mehnatni tejash yo‘llarini qidiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir yangilik (masalan, telefon) nimani osonlashtirgani haqida uchta jumla yozing, so‘ng bitta yangi muammo ham paydo bo‘lganini qo‘shing.

Namunalar
Hisob: Eyfel minorasi 1889-yilda ochilgan; 2026-yilda u ochilganiga 2026 − 1889 = 137 yil bo‘ldi.
Kashfiyot va uning ta’siri: telefon (1876) → shaharlarda telefon stansiyalari → ish va savdo aloqalari tezlashdi.
Sinfda faoliyat

Ushbu davrdagi 6 ta ixtironi yil bo‘yicha tartiblab vaqt chizig‘i chizing (masalan: telefon, lampa, avtomobil, dizel dvigatel, samolyot, radio).

Mashq
1
Raytlar qachon uchishdi va qanday samolyotda?
2
Elektr yoritishning tarqalishi hayotni qanday o‘zgartirdi?
3
Nima uchun temir-beton va po‘lat qurilishda muhim bo‘ldi?
4
Radio ixtirosiga kimlar hissa qo‘shgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHunarni o‘rgatishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →