XIX asr oxiri — XX asr boshlarida kapitalizm taraqqiyotida yuz bergan tub o‘zgarishlar
XIX asr oxirida yirik sanoat davlatlarida iqtisodiyotning yangi bosqichi — monopolistik kapitalizm shakllandi. Bunda bir tarmoqdagi ishlab chiqarish yoki savdo yirik monopoliyalar qo‘lida to‘plandi; ular kartel, sindikat, trest va konsern shaklida tuzilardi. Masalan, 1893-yilda Germaniyada tashkil topgan Reyn–Vestfaliya ko‘mir sindikati mamlakat ko‘mirining katta qismini nazorat qilgan. Banklar ham birlashib, sanoat bilan qo‘shildi va moliya kapitali paydo bo‘ldi; AQSHda Rokfeller (neft), Morgan (moliya) va Karnegi (po‘lat) shunday boylikning timsoli edi. Yirik davlatlar foyda olish uchun chet elga tovar emas, kapital ham chiqara boshladi: Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya chet eldagi sarmoyasini tez ko‘paytirdi. Bozor va xomashyo uchun raqobat yirik davlatlarni mustamlakalar egallashga undadi; XIX asr oxiriga kelib «egallanmagan yerlar» deyarli qolmadi, shu sabab keskinlik va qurollanish poygasi kuchaydi. Mustamlakachilik siyosatini bildiruvchi «imperializm» atamasi shu davrda keng tarqaldi. XIX asr oxiriga kelib yer yuzining yarmidan ko‘pi yirik davlatlar o‘rtasida bo‘lib olingan edi. Eng katta mustamlakalar Buyuk Britaniyada bo‘lib, darslikdagi ma’lumotga ko‘ra uning mustamlakalari maydoni 33,5 mln kv. km, aholisi esa 393,5 mln kishi edi. Fransiya ham katta imperiya tuzgan, Germaniya, Italiya va Yaponiyaga esa nisbatan kichik hududlar tegdi. Germaniya sanoatda Yevropada birinchi, dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi o‘ringa chiqqan bo‘lsa-da, mustamlakalari kam edi va bu uning norozi bo‘lishiga sabab bo‘ldi. AQSH keng ichki bozori bor edi va avvalo Lotin Amerikasida iqtisodiy ta’sirni kuchaytirdi; 1898-yilga kelib esa Gavayini qo‘shib oldi hamda Filippin, Puerto-Riko va Guamni nazoratiga oldi. Ziddiyatlar qurollanish poygasini kuchaytirdi va harbiylashuv avj oldi.
Mahalladagi bir yo‘nalishda faqat bitta mikroavtobus qatnardi, yo‘lovchilar jadval haqida so‘ray olmasdi. Ikkinchi yo‘nalish ochilgach, birinchisi ham qatnov vaqtini aniq qilib qo‘ydi. Tanlov imkoni xizmat sifatiga ta’sir qildi.
Raqobatni kuzatuvchi mutaxassislar bozorda bitta kuchli ishtirokchi bor-yo‘qligini tekshiradi, jurnalistlar kompaniyalar hisobotlarini o‘qiydi, xaridorlar takliflarni solishtiradi.
Bugun ikki narsa orasida tanlov qilsangiz (masalan, ikki yo‘l yoki ikki o‘yin), nega aynan shuni tanlaganingizni bir jumlada ayting va tanlov borligi sizga nima berganini o‘ylang.
«Zanjir»: sinfni to‘rt guruhga bo‘ling; har biri bitta atamani (kartel, sindikat, trest, konsern) o‘z so‘zlari bilan tushuntiradi, qolganlar misol topadi.