Darslar 1 · 1 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
1
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida kapitalizm taraqqiyotida yuz bergan tub o‘zgarishlar
Darslik: 4–10-betlar
MaqsadMonopoliyalar, moliya kapitali, kapital eksporti va dunyoning bo‘linishini izohlash hamda yirik davlatlarning mustamlakalarini taqqoslash.
Yangi so‘zlar
monopoliya · a giant firm (or union of firms) that dominates one branch of production or trademoliya kapitali · finance capital: bank capital merged with industrial capitalimperializm · imperialism: the policy of seizing colonies and spheres of influencemustamlaka · colony: a territory ruled by another state
Tushuntirish
XIX asr oxirida yirik sanoat davlatlarida iqtisodiyotning yangi bosqichi — monopolistik kapitalizm shakllandi. Bunda bir tarmoqdagi ishlab chiqarish yoki savdo yirik monopoliyalar qo‘lida to‘plandi; ular kartel, sindikat, trest va konsern shaklida tuzilardi. Masalan, 1893-yilda Germaniyada tashkil topgan Reyn–Vestfaliya ko‘mir sindikati mamlakat ko‘mirining katta qismini nazorat qilgan. Banklar ham birlashib, sanoat bilan qo‘shildi va moliya kapitali paydo bo‘ldi; AQSHda Rokfeller (neft), Morgan (moliya) va Karnegi (po‘lat) shunday boylikning timsoli edi. Yirik davlatlar foyda olish uchun chet elga tovar emas, kapital ham chiqara boshladi: Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya chet eldagi sarmoyasini tez ko‘paytirdi. Bozor va xomashyo uchun raqobat yirik davlatlarni mustamlakalar egallashga undadi; XIX asr oxiriga kelib «egallanmagan yerlar» deyarli qolmadi, shu sabab keskinlik va qurollanish poygasi kuchaydi. Mustamlakachilik siyosatini bildiruvchi «imperializm» atamasi shu davrda keng tarqaldi. XIX asr oxiriga kelib yer yuzining yarmidan ko‘pi yirik davlatlar o‘rtasida bo‘lib olingan edi. Eng katta mustamlakalar Buyuk Britaniyada bo‘lib, darslikdagi ma’lumotga ko‘ra uning mustamlakalari maydoni 33,5 mln kv. km, aholisi esa 393,5 mln kishi edi. Fransiya ham katta imperiya tuzgan, Germaniya, Italiya va Yaponiyaga esa nisbatan kichik hududlar tegdi. Germaniya sanoatda Yevropada birinchi, dunyoda AQSHdan keyin ikkinchi o‘ringa chiqqan bo‘lsa-da, mustamlakalari kam edi va bu uning norozi bo‘lishiga sabab bo‘ldi. AQSH keng ichki bozori bor edi va avvalo Lotin Amerikasida iqtisodiy ta’sirni kuchaytirdi; 1898-yilga kelib esa Gavayini qo‘shib oldi hamda Filippin, Puerto-Riko va Guamni nazoratiga oldi. Ziddiyatlar qurollanish poygasini kuchaytirdi va harbiylashuv avj oldi.
Namunalar
Farqlash: Reyn–Vestfaliya ko‘mir sindikati — bir tarmoq (ko‘mir) korxonalari birlashmasi, ya’ni sindikat. Rokfellerning neft kompaniyasi esa bitta tarmoqda deyarli yakka hukmron bo‘lgan trest sifatida tilga olinadi.
Sabab–oqibat: yangi bozor va arzon xomashyo kerak → kapital va tovar chet elga chiqariladi → mustamlaka va ta’sir doiralari uchun raqobat kuchayadi → davlatlar o‘rtasida ishonchsizlik va qurollanish poygasi.
Taqqoslash: Buyuk Britaniya — 33,5 mln kv. km va 393,5 mln aholi; Fransiya — 10,6 mln kv. km. Britaniya mustamlakalari maydoni bo‘yicha Fransiyanikidan taxminan 3 baravar katta (33,5 : 10,6 ≈ 3,2).
Nega Germaniya norozi edi? Iqtisodiy kuchi bo‘yicha Yevropada birinchi bo‘lsa ham, mustamlakalari kam edi; u dunyoning mavjud bo‘linishini o‘z kuchiga mos emas deb hisobladi.
Sinfda faoliyat
«Zanjir»: sinfni to‘rt guruhga bo‘ling; har biri bitta atamani (kartel, sindikat, trest, konsern) o‘z so‘zlari bilan tushuntiradi, qolganlar misol topadi.
Mashq
1
Monopoliya nima? Yunoncha so‘zlarning ma’nosini ayting.
Bir tarmoqda yakka hukmronlikni qo‘lga olgan yirik korxona yoki korxonalar birlashmasi; mono — yagona, poleo — sotaman.
2
Rokfeller, Morgan va Karnegi qaysi sohalarning yirik tadbirkorlari edi?
Rokfeller — neft, Morgan — moliya (bank), Karnegi — po‘lat.
3
Bir davlat kompaniyasi chet eldagi konni sotib olib, u yerda arzon ishchi kuchi bilan ish boshlaydi. Bu iqtisodiy hodisa qanday ataladi?
Chetga kapital chiqarish.
4
Nega yirik davlatlar o‘rtasida XX asr boshlarida mustamlakalar va bozorlar uchun raqobat kuchaydi?
Sanoat va monopoliyalar yangi bozor va xomashyoga muhtoj edi, «egallanmagan yerlar» tugab borardi; shu bois bo‘lib olingan dunyoni qayta taqsimlash masalasi paydo bo‘ldi.
5
Darslikka ko‘ra Buyuk Britaniya mustamlakalarining maydoni va aholisi qancha edi?
33,5 mln kv. km va 393,5 mln kishi.
6
AQSH 1898-yilda qaysi hududlarni egalladi yoki nazoratga oldi?
Gavayi (qo‘shib olindi), Filippin, Puerto-Riko va Guam.