ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Davlatning iqtisodiyotdagi roli; II bobni takrorlash

Darslar 15–16 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
16

II bobni takrorlash

Darslik: 72–76-betlar
MaqsadII bob mavzularini (davlatning vazifalari, budjet, bank tizimi, fiskal va monetar siyosat) takrorlash; lizing va ipoteka kreditini va foiz hisoblarini mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
lizing · leasingipoteka krediti · mortgage loangarov · collateralpul emissiyasi · issue of money
Tushuntirish

II bob davlat iqtisodiyotda nima qilishini va buning uchun pulni qayerdan olishini ko‘rsatadi: bozor hal qila olmaydigan masalalar (monopoliya, tashqi ta’sir, ijtimoiy ne’matlar) davlat zimmasida; mablag‘ davlat budjetining daromad qismi, asosan soliqlar hisobidan yig‘iladi va xarajat qismi orqali sarflanadi. Budjet kamomadi yillar davomida davlat qarziga aylanadi. Bank tizimida Markaziy bank pul emissiyasi va nazoratni, tijorat banklari omonat va kreditni amalga oshiradi. Bank kredit berganda pulning qaytishi uchun qarz oluvchidan garov talab qiladi: kredit pulga sotib olinadigan uskunaning o‘zi garov bo‘lsa, bu lizing; kredit hisobiga quriladigan uy yoki bino garov bo‘lsa, bu ipoteka krediti. Fiskal siyosat soliq va xarajatlar orqali, monetar siyosat foiz stavkasi va zaxira normasi orqali talab va inflatsiyaga ta’sir qiladi. Kredit va omonat foizlarini oddiy (I = P · r · t) va murakkab (P · (1 + r)ⁿ) usullarda hisoblash ko‘nikmasi bu bobning asosiy amaliy qismi.

ƒFormula
I = P · r · t, S = P + I
murakkab foizda: Pₙ = P · (1 + r)ⁿ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab klubi musiqa asbobini sotib olmay, bir oyga ijaraga oldi. Klub uni ishlatdi, oy oxirida qaytardi va katta to‘lovdan qutuldi.

Kim ishlatadi

Ijara kompaniyalari uskunani muddatga beradi, kredit mutaxassislari uy-joy olishda to‘lovlarni bo‘lib to‘lashni tushuntiradi, tadbirkorlar xarajatni vaqtga yoyadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir qimmat buyum (masalan, velosiped) uchun «sotib olish» va «vaqtincha foydalanish» usulining bittadan afzalligi va kamchiligini yozing.

Namunalar
Summalar so‘mda
TraktorFoiz (2 yil, 15%)Jami to‘lov
120 000 00036 000 000156 000 000
Fermer 120 mln so‘mlik traktorni lizingga oldi: traktorning o‘zi garov. Yillik stavka 15% va muddat 2 yil (oddiy foiz) bo‘lsa, foiz = 120 000 000 · 0,15 · 2 = 36 000 000 so‘m, jami to‘lov 156 000 000 so‘m. Uskuna yangi, qarz to‘lanmasa bank uni qaytarib oladi.
2007–2008-yillarda AQShda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining boshlanishida ipoteka kreditlarining ko‘pi qaytmay qolgan va banklar to‘lov qobiliyatini yo‘qotgan. Bu misol garov va qarzni qaytarish ishonchi nechog‘li muhimligini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

«Atamalar zanjiri». Sinf doira bo‘lib turadi: birinchi o‘quvchi II bobdan atama aytadi (masalan, «budjet»), keyingisi uni ta’riflab, boshqa atama aytadi (masalan, «kamomad»). Zanjir uzilmaguncha davom etadi; noto‘g‘ri ta’rif bo‘lsa, sinf tuzatadi.

Mashq
1
Budjet daromadi 640 mlrd, xarajati 700 mlrd so‘m. Kamomad necha mlrd so‘m?
2
Firma 200 mln so‘m kreditni 18% yillik oddiy foiz bilan 1 yilga oldi. Bankka jami necha so‘m qaytaradi?
3
Lizing va ipoteka kreditining farqini ayting.
4
Nima uchun davlat soliq stavkasini pasaytirib, iqtisodiyotni jonlantirishi mumkin, lekin bu budjetga qanday xavf tug‘diradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →