Davlatning iqtisodiyotdagi roli; II bobni takrorlash
Darslar 15–16 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
16
II bobni takrorlash
Darslik: 72–76-betlar
MaqsadII bob mavzularini (davlatning vazifalari, budjet, bank tizimi, fiskal va monetar siyosat) takrorlash; lizing va ipoteka kreditini va foiz hisoblarini mustahkamlash.
II bob davlat iqtisodiyotda nima qilishini va buning uchun pulni qayerdan olishini ko‘rsatadi: bozor hal qila olmaydigan masalalar (monopoliya, tashqi ta’sir, ijtimoiy ne’matlar) davlat zimmasida; mablag‘ davlat budjetining daromad qismi, asosan soliqlar hisobidan yig‘iladi va xarajat qismi orqali sarflanadi. Budjet kamomadi yillar davomida davlat qarziga aylanadi. Bank tizimida Markaziy bank pul emissiyasi va nazoratni, tijorat banklari omonat va kreditni amalga oshiradi. Bank kredit berganda pulning qaytishi uchun qarz oluvchidan garov talab qiladi: kredit pulga sotib olinadigan uskunaning o‘zi garov bo‘lsa, bu lizing; kredit hisobiga quriladigan uy yoki bino garov bo‘lsa, bu ipoteka krediti. Fiskal siyosat soliq va xarajatlar orqali, monetar siyosat foiz stavkasi va zaxira normasi orqali talab va inflatsiyaga ta’sir qiladi. Kredit va omonat foizlarini oddiy (I = P · r · t) va murakkab (P · (1 + r)^n) usullarda hisoblash ko‘nikmasi bu bobning asosiy amaliy qismi.
Namunalar
Fermer 120 mln so‘mlik traktorni lizingga oldi: traktorning o‘zi garov. Yillik stavka 15% va muddat 2 yil (oddiy foiz) bo‘lsa, foiz = 120 000 000 · 0,15 · 2 = 36 000 000 so‘m, jami to‘lov 156 000 000 so‘m. Uskuna yangi, qarz to‘lanmasa bank uni qaytarib oladi.
2007–2008-yillarda AQShda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining boshlanishida ipoteka kreditlarining ko‘pi qaytmay qolgan va banklar to‘lov qobiliyatini yo‘qotgan. Bu misol garov va qarzni qaytarish ishonchi nechog‘li muhimligini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
«Atamalar zanjiri». Sinf doira bo‘lib turadi: birinchi o‘quvchi II bobdan atama aytadi (masalan, «budjet»), keyingisi uni ta’riflab, boshqa atama aytadi (masalan, «kamomad»). Zanjir uzilmaguncha davom etadi; noto‘g‘ri ta’rif bo‘lsa, sinf tuzatadi.
Mashq
1
Budjet daromadi 640 mlrd, xarajati 700 mlrd so‘m. Kamomad necha mlrd so‘m?
60
2
Firma 200 mln so‘m kreditni 18% yillik oddiy foiz bilan 1 yilga oldi. Bankka jami necha so‘m qaytaradi?
236000000
3
Lizing va ipoteka kreditining farqini ayting.
Lizingda garov — kredit pulga olingan uskunaning o‘zi; ipotekada garov — kredit hisobiga quriladigan yoki olinadigan uy yoki bino.
4
Nima uchun davlat soliq stavkasini pasaytirib, iqtisodiyotni jonlantirishi mumkin, lekin bu budjetga qanday xavf tug‘diradi?
Aholi va firmalarda pul ko‘payib, talab va ishlab chiqarish oshadi; lekin davlat daromadi kamayib, kamomad kattalashishi mumkin.