Darslar 10–12 · 3 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
12
Amaliy mashg‘ulot
Darslik: 39-bet
MaqsadAholi zichligi va urbanizatsiya darajasini hisoblash, natijalarni taqqoslab xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
aholi zichligi · population densityshahar aholisi · urban populationqishloq aholisi · rural populationjadvalni tahlil qilish · analysing a table
Tushuntirish
Amaliy mashg‘ulotda ikki formuladan foydalanamiz: aholi zichligi = aholi soni : maydon (kishi/km²) va urbanizatsiya darajasi = shahar aholisi : jami aholi × 100 (%). Avval ma’lumotlarni bir xil birlikka keltiring: aholi mln kishida, maydon ming km²da berilsa, mln ni ming km² ga bo‘lganda natija 1000 marta kichik chiqadi, shuning uchun 1 000 000 va 1 000 ga o‘tib hisoblash qulay. Qishloq aholisi = jami aholi − shahar aholisi. Natijalarni tahlil qilishda zichlikni tabiiy sharoit (tekislik yoki cho‘l), iqtisodiy rivojlanish va urbanizatsiya bilan bog‘lang. Yuqori zichlik odatda iqlimi qulay, sanoati rivojlangan hududlarga xos; Mongoliya, Avstraliya, Kanada kabi katta, noqulay iqlimli davlatlarda zichlik past. Xulosa ikki jumlada yoziladi: eng zich va eng siyrak davlat hamda sabablari.
Namunalar
Mamlakat A: aholi 90 mln, maydon 300 ming km². Zichlik = 90 000 000 : 300 000 = 300 kishi/km².
Mamlakat B: jami 20 mln, shaharda 5 mln. Qishloqda 20 − 5 = 15 mln; urbanizatsiya darajasi 5 : 20 × 100 = 25 % — past daraja.
Sinfda faoliyat
Juftlikda ishlash: bir o‘quvchi uchta xayoliy mamlakat uchun maydon va aholi sonini o‘ylab topadi, ikkinchisi zichlikni hisoblaydi va ularni tartiblaydi.
Mashq
1
Mamlakat C: aholi 12 mln, maydon 240 ming km². Zichlik necha kishi/km²?
50
2
Mamlakat D: aholi 5 mln, maydon 1 000 ming km². Zichlik necha kishi/km²?
5
3
Mamlakat E: jami aholi 60 mln, shahar aholisi 21 mln. Qishloq aholisi necha mln va urbanizatsiya darajasi necha foiz?