ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Etnik, diniy tarkib va urbanizatsiya

Darslar 10–12 · 3 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
12

Amaliy mashg‘ulot

Darslik: 39-bet
MaqsadAholi zichligi va urbanizatsiya darajasini hisoblash, natijalarni taqqoslab xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
aholi zichligi · population densityshahar aholisi · urban populationqishloq aholisi · rural populationjadvalni tahlil qilish · analysing a table
Tushuntirish

Amaliy mashg‘ulotda ikki formuladan foydalanamiz: aholi zichligi = aholi soni : maydon (kishi/km²) va urbanizatsiya darajasi = shahar aholisi : jami aholi × 100 (%). Avval ma’lumotlarni bir xil birlikka keltiring: aholi mln kishida, maydon ming km²da berilsa, mln ni ming km² ga bo‘lganda natija 1000 marta kichik chiqadi, shuning uchun 1 000 000 va 1 000 ga o‘tib hisoblash qulay. Qishloq aholisi = jami aholi − shahar aholisi. Natijalarni tahlil qilishda zichlikni tabiiy sharoit (tekislik yoki cho‘l), iqtisodiy rivojlanish va urbanizatsiya bilan bog‘lang. Yuqori zichlik odatda iqlimi qulay, sanoati rivojlangan hududlarga xos; Mongoliya, Avstraliya, Kanada kabi katta, noqulay iqlimli davlatlarda zichlik past. Xulosa ikki jumlada yoziladi: eng zich va eng siyrak davlat hamda sabablari.

ƒFormula
zichlik = aholi : maydon
kishi / km²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Jadvalda aholi millionlarda, maydon esa ming km² da berilgan bo‘lsa, birliklarni aralashtirib yuborish zichlikni minglab marta noto‘g‘ri chiqarishi mumkin. Tahlilchi avval birliklarni tekshiradi va natijaning mantiqan mumkinligini ko‘zdan kechiradi, keyin xulosa chiqaradi.

Kim ishlatadi

Statistik jadvaldagi birliklarni tekshiradi, jurnalist raqamlarning manbasini aniqlaydi, rejalashtiruvchi hisob natijalari asosida qaror qabul qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror raqamli ma’lumot jadvali oldida birinchi navbatda nimani tekshirishingizni uch qisqa band bilan yozing (masalan, birlik, yil, manba).

Namunalar
Mamlakat A: aholi 90 mln, maydon 300 ming km². Zichlik = 90 000 000 : 300 000 = 300 kishi/km².
ƒFormula
5 : 20 × 100 = 25 %
qishloq aholisi: 20 − 5 = 15 mln
Mamlakat B: jami 20 mln, shaharda 5 mln. Qishloqda 20 − 5 = 15 mln; urbanizatsiya darajasi 5 : 20 × 100 = 25 % — past daraja.
Sinfda faoliyat

Juftlikda ishlash: bir o‘quvchi uchta xayoliy mamlakat uchun maydon va aholi sonini o‘ylab topadi, ikkinchisi zichlikni hisoblaydi va ularni tartiblaydi.

Mashq
1
Mamlakat C: aholi 12 mln, maydon 240 ming km². Zichlik necha kishi/km²?
2
Mamlakat D: aholi 5 mln, maydon 1 000 ming km². Zichlik necha kishi/km²?
3
Mamlakat E: jami aholi 60 mln, shahar aholisi 21 mln. Qishloq aholisi necha mln va urbanizatsiya darajasi necha foiz?
4
C va D mamlakatlar zichligini solishtirib, farqni tabiiy sharoit bilan bog‘lang (C — tekislik va daryolar, D — cho‘l va tog‘lar deb faraz qiling).
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →