ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Yevropa: o‘rni, tabiati, aholisi va iqtisodiyoti

Darslar 23–25 · 3 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
23

Yevropaning geografik o‘rni, chegaralari va siyosiy xaritasi

Darslik: 67–68-betlar
MaqsadYevropaning geografik o‘rnini, Osiyo bilan chegarasini va siyosiy xaritasi xususiyatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
Yevropa · Europe«mitti» davlatlar · “micro” statessubregionlar · subregionskonstitutsion monarxiya · constitutional monarchy
Tushuntirish

Yevropa Yevrosiyo materigining g‘arbiy qismi bo‘lib, maydoni taxminan 10 mln km² (Rossiyaning Yevropadagi qismi bilan), aholisi taxminan 745 mln kishi, ya’ni dunyo aholisining 9–10 % i. Uni shimolda Shimoliy Muz okeani, g‘arbda Atlantika okeani, janubda O‘rta va Qora dengizlar yuvadi; Gibraltar bo‘g‘izi Yevropani Afrikadan ajratadi. Osiyo bilan chegara odatda Ural tog‘lari, Ural daryosi, Kaspiy dengizi, Kavkaz tizmasi (yoki Kuma-Manich botig‘i), Qora dengiz va Bosfor, Dardanell bo‘g‘izlari bo‘ylab o‘tkaziladi; chegara shartli, manbalarga qarab farq qiladi. Siyosiy xarita XX asrda Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari hamda 1990-yillardagi SSSR va Yugoslaviyaning parchalanishi ta’sirida o‘zgargan; Yevropada, tanlangan hisobga qarab, 44–50 ga yaqin davlat bor. Qit’a kichik davlatlar maskani: Vatikan, Monako, San-Marino, Lixtenshteyn, Andorra, Malta «mitti» davlatlardir; eng yirigi — Rossiya. Orol davlatlar: Buyuk Britaniya, Irlandiya, Islandiya, Malta; yarimorol davlatlar: Norvegiya, Shvetsiya, Daniya, Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Gretsiya va b.; dengizga chiqmaydiganlar qariyb o‘n beshta (Avstriya, Chexiya, Vengriya, Belarus, Shveysariya, Slovakiya va boshqalar). Davlatlarning aksariyati respublika (ko‘pi parlamentar); 12 ta monarxiya, shundan Vatikan mutlaq teokratik, qolganlari konstitutsion monarxiya (Buyuk Britaniya, Ispaniya, Niderlandiya, Belgiya, Skandinaviya davlatlari va b.). Federatsiyalar: Germaniya, Avstriya, Shveysariya, Belgiya, Rossiya, Bosniya va Gersegovina. Qit’a to‘rt subregionga bo‘linadi: Shimoliy, G‘arbiy, Janubiy va Sharqiy Yevropa.

Yevropa–Osiyo chegarasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki xil atlasda Yevropa va Osiyo chegarasi bir-biridan biroz farq qilib chizilgan bo‘lishi mumkin: bu chegara devor emas, geograflar kelishuvi. Manbalar bir-biridan farq qilsa, ularni solishtirib, qaysi kelishuvga tayanilganini aniqlash kerak.

Kim ishlatadi

Kartograf xarita uchun kelishuvlarni tanlaydi, jurnalist ikki manbani solishtiradi, geografiya o‘qituvchisi chegaralar nima ekanini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Faqat kelishuvga ko‘ra mavjud bo‘lgan ikkita chiziqni (masalan, futbol maydoni chizig‘i, vaqt mintaqasi) yozing va nima uchun kerakligini qo‘shing.

Namunalar
Chegara: Ural tog‘lari orqali Rossiya ikki qit’aga bo‘linadi — g‘arbiy qismi Yevropada, sharqiy (Sibir) qismi Osiyoda; shuning uchun Rossiya Yevropaning ham, Osiyoning ham davlati hisoblanadi.
Guruhlash: Norvegiya — yarimorol, konstitutsion monarxiya; Shveysariya — ichki kontinental, federatsiya; Islandiya — orol, respublika.
Sinfda faoliyat

«Yevropa xaritasi»: kontur xaritada subregionlarni 4 rangda bo‘yash, «mitti» va dengizga chiqmaydigan davlatlarni belgilab, har birining poytaxtini yozish.

Mashq
1
Yevropaning Osiyo bilan chegarasi qaysi obyektlar bo‘ylab o‘tkaziladi?
2
Yevropaning uchta «mitti» davlatini ayting.
3
Yevropaning to‘rtta subregionini ayting va har biriga bittadan davlat keltiring.
4
Nima uchun Yevropada yarimorol va orol davlatlar ko‘p?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →