ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Turkmaniston, Tojikiston va taqqoslash

Darslar 37–39 · 3 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
37

Turkmaniston Respublikasi

Darslik: 104–105-betlar
MaqsadTurkmanistonning o‘rni, tabiati, resurslari, aholisi va xo‘jaligining asosiy xususiyatlarini ta’riflash.
Yangi so‘zlar
Qoraqum cho‘li · the Karakum DesertQoraqum kanali · the Karakum Canaltabiiy gaz · natural gasAshxobod · Ashgabat
Tushuntirish

Turkmaniston Markaziy Osiyoning janubi-g‘arbida joylashgan; maydoni taxminan 491 ming km², aholisi taxminan 6–7 mln kishi (manbalarda turlicha), poytaxti — Ashxobod. U Qozog‘iston, O‘zbekiston, Afg‘oniston va Eron bilan chegaradosh, g‘arbda Kaspiy dengiziga tutash. Davlat prezidentlik respublikasi. Hududining 80 % dan ortig‘ini Qoraqum cho‘li egallaydi, shuning uchun iqlim juda quruq va issiq, yog‘in kam. Eng baland nuqtasi — janubi-sharqdagi Ayribobo cho‘qqisi (taxminan 3 100 m); janubda Kopetdog‘ tog‘lari seysmik xavfli, 1948-yilda Ashxobodda kuchli zilzila bo‘lgan. Mamlakat tabiiy gaz zaxiralari bo‘yicha dunyoning yetakchi davlatlari qatorida, shuningdek neft, yod, oltingugurt va mirabilit kabi kimyoviy xomashyoga ega. Suv resurslari kam, asosiy manba — Amudaryo; uning suvidan Qoraqum kanali orqali foydalaniladi, bu dunyodagi eng uzun sug‘orish kanallaridan biri. Dehqonchilik faqat sug‘orishga tayanadi: ingichka tolali paxta, bug‘doy, sabzavot; chorvachilikda qorako‘l qo‘ylari va mashhur ahaltaka otlari. Sanoatda gaz va neft qazish, neftni qayta ishlash, kimyo va to‘qimachilik muhim; Kaspiy sohilidagi Avaza turizm zonasi rivojlanmoqda. Aholining katta ko‘pchiligini (taxminan 85 %) turkmanlar tashkil etadi; o‘zbeklar ikkinchi yirik xalq bo‘lib, asosan Dashovuz va Lebap viloyatlarida yashaydi. Aholi asosan vohalarda va kanal bo‘ylarida joylashgan, cho‘lda zichlik juda past.

AmudaryoQoraqum kanaliQoraqum cho‘liAshgabatTurkmaniston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uydagi suv, gaz va internet uzoqdagi manbadan quvur yoki kabel orqali keladi. Cho‘l orqali yotqizilgan uzun quvurlar gaz konlaridan shaharlargacha yetib boradi. Tarmoqlar geografiyani kundalik qulaylikka aylantiradi.

Kim ishlatadi

Quvur texnigi tarmoq holatini tekshiradi, gaz koni muhandisi ishlab chiqarishni nazorat qiladi, shahar rejalashtiruvchisi tarmoqlarni yangi mahallaga yetkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yoki maktabingizdagi quvur yoki kabel tarmog‘iga bog‘liq beshta narsani (suv, gaz, internet kabi) sanab, qaysi biri uzoqdan kelishini taxmin qiling.

Namunalar
Resurs: Qoraqumda gaz konlari, Kaspiy sohilida neft va kimyoviy xomashyo; ko‘mir kam, shuning uchun elektr energiyasi gaz yoqadigan stansiyalarda olinadi.
Qoraqum kanali Amudaryo suvini cho‘l bo‘ylab uzoq yetkazadi, shu sababli kanal bo‘yida paxta dalalari va shaharlar paydo bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

«Cho‘ldagi davlat»: xaritada Qoraqum, Kopetdog‘, Kaspiy, Amudaryo, Qoraqum kanali va Ashxobodni belgilab, aholi qayerga joylashganini ko‘rsating.

Mashq
1
Turkmaniston hududining qancha qismini Qoraqum egallaydi?
2
Turkmanistonning qaysi qazilmasi dunyoda eng muhim hisoblanadi?
3
Qoraqum kanali qaysi daryo suvini olib keladi va nima uchun?
4
Nima uchun Turkmanistonda dehqonchilik faqat sug‘orishga tayanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun narx va ulushHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →