ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Jahon xo‘jaligi va iqtisodiyot markazlari

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
13

Jahon xo‘jaligi va xalqaro mehnat taqsimoti

Darslik: 40–41-betlar
MaqsadJahon xo‘jaligi tuzilishini (sektorlar, iqtisodiyot tiplari) va xalqaro mehnat taqsimotining mohiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
jahon xo‘jaligi · world economyxalqaro mehnat taqsimoti · international division of labourixtisoslashuv · specialisationsektorlar (birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi) · sectors (primary, secondary, tertiary)
Tushuntirish

Jahon xo‘jaligi — savdo va iqtisodiy aloqalar bilan bog‘langan barcha mamlakatlar milliy iqtisodiyotlarining majmuyi. U XV–XVI asrlardagi Buyuk geografik kashfiyotlar davrida shakllana boshlagan, XVIII asr oxiridan sanoat inqilobi uni tezlashtirgan, 1960-yillardan avtomatlashtirish va xizmatlar o‘sishi yuz bergan. Iqtisodiyot uch sektorga bo‘linadi: birlamchi (qishloq va o‘rmon xo‘jaligi, baliqchiligi, ovchilik, tog‘-kon sanoati — xomashyo beradi), ikkilamchi (qayta ishlovchi sanoat va qurilish — tayyor mahsulot yaratadi) va uchlamchi (transport, savdo, bank, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi xizmatlar). Qaysi sektor yetakchiligiga qarab mamlakatlar agrar, industrial yoki postindustrial tipga ajratiladi; kam rivojlangan davlatlarda ko‘pincha agrar, eng rivojlanganlarda xizmatlar ulushi katta (postindustrial). Xalqaro mehnat taqsimoti — ayrim davlatlar ma’lum mahsulotlar ishlab chiqarishga ixtisoslashib, ularni boshqalar bilan ayirboshlashi. Ixtisoslashuvga mamlakatning rivojlanish darajasi, iqtisodiy-geografik o‘rni (ayniqsa dengiz yo‘llariga nisbatan) va tabiiy resurslari ta’sir qiladi; masalan, Saudiya Arabistoni va Kuvayt neftga, Chili misga, Yaponiya elektronika va avtomobillarga ixtisoslashgan.

dehqonchilik,o‘rmon, baliq,konBirlamchisanoat, qurilishIkkilamchitransport,savdo, bank,ta’limUchlamchiJahon xo‘jaligisektorlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Har kuni foydalanadigan telefon ekrani, chipi va batareyasi turli davlatlarda tayyorlanib, boshqa joyda yig‘ilishi mumkin. Har bir davlat o‘zi eng yaxshi uddalaydigan ishga ixtisoslashadi, bu esa xalqaro mehnat taqsimoti.

Kim ishlatadi

Logistika menejeri qismlarni turli joylardan keltiradi, savdo tahlilchisi eksport va importni o‘rganadi, tadbirkor tovarni xorijdan buyurtma qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik foydalanadigan bir buyumni tanlab, xom ashyodan sizning qo‘lingizgacha bo‘lgan yo‘lning uchta bosqichini taxmin qiling.

Namunalar
FaoliyatSektor
bug‘doy yetishtirishbirlamchi
non zavodiikkilamchi
bank ishiuchlamchi
ko‘mir qazishbirlamchi
Sektorlarga ajratish: bug‘doy yetishtirish — birlamchi; non zavodi — ikkilamchi; bank xizmati — uchlamchi; ko‘mir qazish — birlamchi.
Kolumbiya: qahvaEfiopiya: qahvaBangladesh: kiyimGermaniya: mashina
Ixtisoslashuv: Efiopiya va Kolumbiya kofe, Bangladesh kiyim-kechak, Germaniya mashina va uskunalar eksporti bilan ajralib turadi; ular boshqa tovarlarni import qiladi.
Sinfda faoliyat

«Sektorlar jadvali»: sinf 12 ta kasbni (dehqon, ishchi, o‘qituvchi, konchi, haydovchi, dasturchi va b.) birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi sektorlarga ajratadi.

Mashq
1
Uch sektorni ayting va har biriga ikki misol keltiring.
2
Xalqaro mehnat taqsimoti nima va nima uchun u zarur?
3
Mamlakatda iqtisodiyotning asosiy qismi bank, savdo, ta’lim va axborot xizmatlariga to‘g‘ri keladi. Bu qaysi tipga mansub?
4
Nega dengizga chiqish imkoniyati mamlakatning xalqaro ixtisoslashuviga ta’sir qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →