Jahon xo‘jaligi va xalqaro mehnat taqsimoti
Jahon xo‘jaligi — savdo va iqtisodiy aloqalar bilan bog‘langan barcha mamlakatlar milliy iqtisodiyotlarining majmuyi. U XV–XVI asrlardagi Buyuk geografik kashfiyotlar davrida shakllana boshlagan, XVIII asr oxiridan sanoat inqilobi uni tezlashtirgan, 1960-yillardan avtomatlashtirish va xizmatlar o‘sishi yuz bergan. Iqtisodiyot uch sektorga bo‘linadi: birlamchi (qishloq va o‘rmon xo‘jaligi, baliqchiligi, ovchilik, tog‘-kon sanoati — xomashyo beradi), ikkilamchi (qayta ishlovchi sanoat va qurilish — tayyor mahsulot yaratadi) va uchlamchi (transport, savdo, bank, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi xizmatlar). Qaysi sektor yetakchiligiga qarab mamlakatlar agrar, industrial yoki postindustrial tipga ajratiladi; kam rivojlangan davlatlarda ko‘pincha agrar, eng rivojlanganlarda xizmatlar ulushi katta (postindustrial). Xalqaro mehnat taqsimoti — ayrim davlatlar ma’lum mahsulotlar ishlab chiqarishga ixtisoslashib, ularni boshqalar bilan ayirboshlashi. Ixtisoslashuvga mamlakatning rivojlanish darajasi, iqtisodiy-geografik o‘rni (ayniqsa dengiz yo‘llariga nisbatan) va tabiiy resurslari ta’sir qiladi; masalan, Saudiya Arabistoni va Kuvayt neftga, Chili misga, Yaponiya elektronika va avtomobillarga ixtisoslashgan.
Har kuni foydalanadigan telefon ekrani, chipi va batareyasi turli davlatlarda tayyorlanib, boshqa joyda yig‘ilishi mumkin. Har bir davlat o‘zi eng yaxshi uddalaydigan ishga ixtisoslashadi, bu esa xalqaro mehnat taqsimoti.
Logistika menejeri qismlarni turli joylardan keltiradi, savdo tahlilchisi eksport va importni o‘rganadi, tadbirkor tovarni xorijdan buyurtma qiladi.
Kundalik foydalanadigan bir buyumni tanlab, xom ashyodan sizning qo‘lingizgacha bo‘lgan yo‘lning uchta bosqichini taxmin qiling.
| Faoliyat | Sektor |
|---|---|
| bug‘doy yetishtirish | birlamchi |
| non zavodi | ikkilamchi |
| bank ishi | uchlamchi |
| ko‘mir qazish | birlamchi |
«Sektorlar jadvali»: sinf 12 ta kasbni (dehqon, ishchi, o‘qituvchi, konchi, haydovchi, dasturchi va b.) birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi sektorlarga ajratadi.