ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Siyosiy xarita va davlatlar tasnifi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
1

Jahonning siyosiy xaritasi

Darslik: 4–6-betlar
MaqsadSiyosiy xaritadagi davlatlarni maydoni va geografik o‘rniga ko‘ra guruhlash hamda xaritaning XX–XXI asrlarda qanday o‘zgarganini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
siyosiy xarita · political mapsuveren davlat · sovereign stateichki kontinental davlat · landlocked (inland continental) stateBMT · United Nations (UN)
Tushuntirish

Siyosiy xaritada davlatlar, ularning chegaralari va poytaxtlari ko‘rsatiladi. Hozir dunyoda 193 ta davlat BMT a’zosi, yana ikkita davlat (Vatikan va Falastin) BMTda kuzatuvchi maqomiga ega; jami mamlakat va hududlar esa 200 dan ortiq. Davlatlar maydoniga ko‘ra keskin farq qiladi: Rossiya, Kanada, Xitoy, AQSH, Braziliya, Avstraliya va Hindiston eng yirik davlatlar qatoriga kiradi, Vatikan, Monako, Nauru, Tuvalu, San-Marino esa «mitti» davlatlardir. Geografik o‘rniga ko‘ra davlatlar orol (Yaponiya, Indoneziya), yarimorol (Italiya, Koreya Respublikasi), dengizbo‘yi kontinental va ichki kontinental davlatlarga bo‘linadi. Ichki kontinental davlatlar dunyo okeaniga chiqa olmaydi; ularning soni qariyb 44 ta. O‘zbekiston ikki karra yopiq davlat: u o‘zi ham, qo‘shni davlatlarining hech biri ham dengizga chiqmaydi (bunday davlat dunyoda yana faqat Lixtenshteyn).

RossiyaKanadaAQSHXitoyBraziliyaAvstraliyaHindiston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasidagi eski atlasda hozirgi xaritadan boshqa davlatlar soni va nomlari ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin. Siyosiy xarita vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, shuning uchun u bilan ishlaganda chop etilgan yilga qarash kerak.

Kim ishlatadi

Kartograf xaritalarni yangilaydi, sayohat agenti sayohatchilarga yangi xarita bilan yo‘l ko‘rsatadi, tarix o‘qituvchisi turli yillardagi xaritalarni solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi biror atlas yoki devor xaritasining chop etilgan yilini toping, o‘sha xaritadan bitta davlatni ko‘rsating va yilni yozib qo‘ying.

Namunalar
Maydon bo‘yicha taqqoslash: Rossiya taxminan 17 mln km², Vatikan esa taxminan 0,44 km². Farq shunchalik kattaki, Rossiyaning maydoni Vatikanning maydonidan o‘n millionlab marta katta.
KubaOrolIspaniyaYarimorolPolshaDengizbo‘yikontinentalMongoliyaIchkikontinentalDavlatlaro‘rniga ko‘ra
Guruhlash: Kuba — orol davlat; Ispaniya — yarimorol davlat; Polsha — dengizbo‘yi kontinental davlat; Mongoliya — ichki kontinental davlat.
Sinfda faoliyat

«Xarita tarixi» o‘yini: sinf 1900, 1945, 1990 va hozirgi yillar bo‘yicha 4 guruhga bo‘linadi; har guruh o‘z yilidagi Yevropa yoki Afrikadagi davlatlar soni nima uchun o‘zgarganini bir jumlada tushuntiradi.

Mashq
1
Qaysi ikki davlat BMTda kuzatuvchi maqomiga ega?
2
1991-yilda SSSR parchalanishi natijasida nechta yangi mustaqil davlat vujudga keldi? Ulardan to‘rttasini ayting.
3
O‘zbekistonni nega «ikki karra yopiq» davlat deyishadi? Ikkita qo‘shni davlatni sanang.
4
Nega XX asrda mustaqil davlatlar soni keskin oshdi? Ikki sababni ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaysi g‘oya bilan boshlaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →