☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Siyosiy xarita va davlatlar tasnifi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
1

Jahonning siyosiy xaritasi

Darslik: 4–6-betlar
MaqsadSiyosiy xaritadagi davlatlarni maydoni va geografik o‘rniga ko‘ra guruhlash hamda xaritaning XX–XXI asrlarda qanday o‘zgarganini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
siyosiy xarita · political mapsuveren davlat · sovereign stateichki kontinental davlat · landlocked (inland continental) stateBMT · United Nations (UN)
Tushuntirish

Siyosiy xaritada davlatlar, ularning chegaralari va poytaxtlari ko‘rsatiladi. Hozir dunyoda 193 ta davlat BMT a’zosi, yana ikkita davlat (Vatikan va Falastin) BMTda kuzatuvchi maqomiga ega; jami mamlakat va hududlar esa 200 dan ortiq. Davlatlar maydoniga ko‘ra keskin farq qiladi: Rossiya, Kanada, Xitoy, AQSH, Braziliya, Avstraliya va Hindiston eng yirik davlatlar qatoriga kiradi, Vatikan, Monako, Nauru, Tuvalu, San-Marino esa «mitti» davlatlardir. Geografik o‘rniga ko‘ra davlatlar orol (Yaponiya, Indoneziya), yarimorol (Italiya, Koreya Respublikasi), dengizbo‘yi kontinental va ichki kontinental davlatlarga bo‘linadi. Ichki kontinental davlatlar dunyo okeaniga chiqa olmaydi; ularning soni qariyb 44 ta. O‘zbekiston ikki karra yopiq davlat: u o‘zi ham, qo‘shni davlatlarining hech biri ham dengizga chiqmaydi (bunday davlat dunyoda yana faqat Lixtenshteyn).

Namunalar
Maydon bo‘yicha taqqoslash: Rossiya taxminan 17 mln km², Vatikan esa taxminan 0,44 km². Farq shunchalik kattaki, Rossiyaning maydoni Vatikanning maydonidan o‘n millionlab marta katta.
Guruhlash: Kuba — orol davlat; Ispaniya — yarimorol davlat; Polsha — dengizbo‘yi kontinental davlat; Mongoliya — ichki kontinental davlat.
Sinfda faoliyat

«Xarita tarixi» o‘yini: sinf 1900, 1945, 1990 va hozirgi yillar bo‘yicha 4 guruhga bo‘linadi; har guruh o‘z yilidagi Yevropa yoki Afrikadagi davlatlar soni nima uchun o‘zgarganini bir jumlada tushuntiradi.

Mashq
1
Qaysi ikki davlat BMTda kuzatuvchi maqomiga ega?
2
1991-yilda SSSR parchalanishi natijasida nechta yangi mustaqil davlat vujudga keldi? Ulardan to‘rttasini ayting.
3
O‘zbekistonni nega «ikki karra yopiq» davlat deyishadi? Ikkita qo‘shni davlatni sanang.
4
Nega XX asrda mustaqil davlatlar soni keskin oshdi? Ikki sababni ayting.