ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Fan-texnika inqilobi va jahon energetikasi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
15

Fan-texnika inqilobi va ishlab chiqarishning rivojlanishiga innovatsion texnologiyalarning ta’siri

Darslik: 44–45-betlar
MaqsadFan-texnika inqilobining mohiyatini, belgilarini va ishlab chiqarishga ta’sirini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fan-texnika inqilobi (FTI) · scientific-technological revolution (STR)fantalab tarmoqlar · knowledge-intensive (high-tech) industriesbiotexnologiya · biotechnologynanotexnologiya · nanotechnology
Tushuntirish

Fan-texnika inqilobi — fan bevosita ishlab chiqaruvchi kuchga aylanib, ishlab chiqarishda tub sifat o‘zgarishlari yuz beradigan jarayon; u 1950–1960-yillarda boshlangan. Uning belgilari: kompyuterlar va robotlarning keng qo‘llanishi, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish, lazer texnikasi, atom energiyasini tinch maqsadda o‘zlashtirish va kosmosni o‘rganish. Yangi fan yo‘nalishlari — biotexnologiya va nanotexnologiya — paydo bo‘ldi; bugun bunga sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar ham qo‘shilmoqda. FTI mehnat unumdorligini oshirdi, xomashyo va energiyani tejashga yordam berdi (masalan, po‘latning katta qismi temir-tersakdan olinadi), sun’iy materiallar (kauchuk, polimerlar) arzon tabiiy xomashyo o‘rnini egalladi. Fantalab tarmoqlar — elektrotexnika va mikroelektronika, aviakosmik sanoat, robototexnika, dori-darmon ishlab chiqarish; ularda AQSH, Xitoy, Yaponiya, Germaniya, Koreya Respublikasi kabi davlatlar yetakchi. Ilmiy tadqiqotlar mablag‘ining asosiy qismi rivojlangan davlatlarga to‘g‘ri keladi, ular YIMning bir necha foizini fanga sarflaydi. FTI xizmatlar rolini oshirib, postindustrial iqtisodiyotga o‘tishni tezlashtirdi.

kompyuter,robot,avtomatlashtirishlazer, tinchatom, kosmosTexnologiyalarbiotexnologiya,nanotexnologiya,sun’iy intellektYangi sohalarIlmiy-texnikinqilob
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fermerlar sun’iy yo‘ldosh suratlari va telefon ilovalariga qarab, maydonning qaysi qismiga ko‘proq suv kerakligini ko‘ra oladi. Shu tufayli suv va vaqt tejaladi. Ilm-fan ishlab chiqarishga shunday kiradi.

Kim ishlatadi

Agronom sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini tahlil qiladi, dasturchi fermerlar uchun ilova yozadi, muhandis sug‘orish tizimini avtomatlashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta kasbni tanlab (masalan, pochtachi, dehqon yoki kutubxonachi), texnologiya uning ishini so‘nggi 20 yilda qanday o‘zgartirganini ikki gapda yozing.

Namunalar
Sun’iy kauchuk va polimerlar: tabiiy xomashyo qimmat bo‘lganda, kimyo sanoati arzonroq sun’iy material yaratadi — bu FTI natijasi.
Avtomatlashtirish: avtomobil zavodida payvandlash robotlari ishchi o‘rniga xavfli va og‘ir ishni bajaradi, ishchilar esa dasturlash va nazoratga o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«FTI izlari»: o‘quvchilar uyda va maktabda FTI natijasi bo‘lgan 5 ta buyum yoki xizmatni (smartfon, MRT, internet, GPS, quyosh paneli) aniqlab, qaysi fan yo‘nalishiga bog‘liqligini yozadi.

Mashq
1
FTIning mohiyatini bir jumlada tushuntiring.
2
Fantalab sanoat tarmoqlariga uch misol keltiring.
3
Nima uchun ilmiy tadqiqotlar mablag‘ining asosiy qismi rivojlangan davlatlarga to‘g‘ri keladi?
4
FTI atrof-muhitni muhofaza qilishga qanday yordam berishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →