Jahon dehqonchiligi geografiyasi
Qishloq xo‘jaligi iqlimga juda bog‘liq, shu sababli ekinlar hududlar bo‘yicha farqlanadi; unga kapital, texnika va aholi madaniy an’analari ham ta’sir qiladi. Rivojlanayotgan davlatlarda qishloq xo‘jaligining YIMdagi ulushi katta (Afrikaning kam rivojlangan davlatlarida yarmigacha yetadi), boy davlatlarda esa juda kam. Tovar qishloq xo‘jaligi bozorga, avvalo tashqi bozorga mo‘ljallangan, mexanizatsiyalashgan va intensiv; an’anaviy iste’mol xo‘jaligida esa oddiy qurollar, past hosildorlik va ekstensiv usul ustun. Donli ekinlar jahon ekin maydonlarining taxminan yarmini egallaydi, ularning ichida bug‘doy, sholi va makkajo‘xori asosiy. Bug‘doy mo‘tadil kenglik dashtlarida (Xitoy, Hindiston, Rossiya, AQSH, Kanada, Fransiya, Ukraina, Avstraliya) ekiladi; sholi musson mintaqasida, qo‘l mehnati ko‘p Osiyoda (Xitoy, Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Vyetnam) yetishtiriladi; makkajo‘xori bo‘yicha AQSH, Xitoy, Braziliya, Argentina oldinda. Moyli ekinlar: soya (Braziliya, AQSH, Argentina), kungaboqar (Ukraina, Rossiya), zaytun (O‘rta dengiz bo‘yi). Shakar shakarqamishdan (Braziliya, Hindiston) va qandlavlagidan olinadi. Tonik ekinlar: choy (Xitoy, Hindiston, Keniya), qahva (Braziliya, Vyetnam, Kolumbiya), kakao (Kot-d’Ivuar, Gana). Texnik ekinlardan paxtani Hindiston, Xitoy, AQSH, Braziliya va O‘zbekiston ko‘p yetishtiradi, tabiiy kauchukni esa Tailand va Indoneziya.
| Ekin | Yetakchilar |
|---|---|
| Bug‘doy | Xitoy, Hindiston, Rossiya, AQSH, Kanada |
| Sholi | Xitoy, Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Vetnam |
| Makkajo‘xori | AQSH, Xitoy, Braziliya, Argentina |
| Soya | Braziliya, AQSH, Argentina |
| Qahva | Braziliya, Vetnam, Kolumbiya |
| Paxta | Hindiston, Xitoy, AQSH, Braziliya, O‘zbekiston |
Sovuq tushmaydigan davri qisqa joyda fermer tez pishadigan ekin yoki nav tanlaydi. Iqlim ekinning turini va ekish vaqtini belgilaydi. Shu sababli har bir hududda o‘ziga mos ekinlar ekiladi.
Fermer ekin va navni tanlaydi, agronom ekish muddatini maslahat qiladi, don savdogari hosil bozorini kuzatadi.
Hududingiz xaritasiga qarab (yoki kattalardan so‘rab) yaqin atrofda ekiladigan ikkita ekinni yozing va har biri uchun bitta iqlim sababini ayting.
«Ekin–mamlakat» o‘yini: o‘qituvchi ekin nomini aytadi (choy, kakao, soya, shakarqamish, paxta), o‘quvchilar 2 ta yetakchi davlatni xaritadan topadi.