☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Dehqonchilik, chorvachilik va baliqchilik

Darslar 19–20 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
19

Jahon dehqonchiligi geografiyasi

Darslik: 55–58-betlar
MaqsadDehqonchilikning tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy omillarini, asosiy ekinlar va ularni yetishtiruvchi yetakchi davlatlarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
tovar qishloq xo‘jaligi · commercial agricultureintensiv va ekstensiv dehqonchilik · intensive and extensive farmingdonli ekinlar · cereal cropstexnik ekinlar · industrial (technical) crops
Tushuntirish

Qishloq xo‘jaligi iqlimga juda bog‘liq, shu sababli ekinlar hududlar bo‘yicha farqlanadi; unga kapital, texnika va aholi madaniy an’analari ham ta’sir qiladi. Rivojlanayotgan davlatlarda qishloq xo‘jaligining YIMdagi ulushi katta (Afrikaning kam rivojlangan davlatlarida yarmigacha yetadi), boy davlatlarda esa juda kam. Tovar qishloq xo‘jaligi bozorga, avvalo tashqi bozorga mo‘ljallangan, mexanizatsiyalashgan va intensiv; an’anaviy iste’mol xo‘jaligida esa oddiy qurollar, past hosildorlik va ekstensiv usul ustun. Donli ekinlar jahon ekin maydonlarining taxminan yarmini egallaydi, ularning ichida bug‘doy, sholi va makkajo‘xori asosiy. Bug‘doy mo‘tadil kenglik dashtlarida (Xitoy, Hindiston, Rossiya, AQSH, Kanada, Fransiya, Ukraina, Avstraliya) ekiladi; sholi musson mintaqasida, qo‘l mehnati ko‘p Osiyoda (Xitoy, Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Vyetnam) yetishtiriladi; makkajo‘xori bo‘yicha AQSH, Xitoy, Braziliya, Argentina oldinda. Moyli ekinlar: soya (Braziliya, AQSH, Argentina), kungaboqar (Ukraina, Rossiya), zaytun (O‘rta dengiz bo‘yi). Shakar shakarqamishdan (Braziliya, Hindiston) va qandlavlagidan olinadi. Tonik ekinlar: choy (Xitoy, Hindiston, Keniya), qahva (Braziliya, Vyetnam, Kolumbiya), kakao (Kot-d’Ivuar, Gana). Texnik ekinlardan paxtani Hindiston, Xitoy, AQSH, Braziliya va O‘zbekiston ko‘p yetishtiradi, tabiiy kauchukni esa Tailand va Indoneziya.

Namunalar
Hosildorlik: 60 mln ga maydonda 180 mln t don yetishtirilsa, hosildorlik 180 : 60 = 3 t/ga.
Ekin–iqlim bog‘lash: sholi — issiq va nam musson iqlimi, ko‘p qo‘l mehnati; bug‘doy — o‘rtacha nam dasht; qahva — issiq tropik tog‘ yonbag‘irlari.
Sinfda faoliyat

«Ekin–mamlakat» o‘yini: o‘qituvchi ekin nomini aytadi (choy, kakao, soya, shakarqamish, paxta), o‘quvchilar 2 ta yetakchi davlatni xaritadan topadi.

Mashq
1
Tovar va iste’mol (an’anaviy) qishloq xo‘jaligining asosiy farqi nima?
2
Hosili 240 mln t, maydoni 80 mln ga. Hosildorlik necha t/ga?
3
Nima uchun sholi asosan Osiyo musson hududlarida yetishtiriladi?
4
Qahva, kakao va choy yetishtirishning asosiy iqlim mintaqasi qaysi va nega ular asosan eksport qilinadi?