ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Dehqonchilik, chorvachilik va baliqchilik

Darslar 19–20 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
19

Jahon dehqonchiligi geografiyasi

Darslik: 55–58-betlar
MaqsadDehqonchilikning tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy omillarini, asosiy ekinlar va ularni yetishtiruvchi yetakchi davlatlarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
tovar qishloq xo‘jaligi · commercial agricultureintensiv va ekstensiv dehqonchilik · intensive and extensive farmingdonli ekinlar · cereal cropstexnik ekinlar · industrial (technical) crops
Tushuntirish

Qishloq xo‘jaligi iqlimga juda bog‘liq, shu sababli ekinlar hududlar bo‘yicha farqlanadi; unga kapital, texnika va aholi madaniy an’analari ham ta’sir qiladi. Rivojlanayotgan davlatlarda qishloq xo‘jaligining YIMdagi ulushi katta (Afrikaning kam rivojlangan davlatlarida yarmigacha yetadi), boy davlatlarda esa juda kam. Tovar qishloq xo‘jaligi bozorga, avvalo tashqi bozorga mo‘ljallangan, mexanizatsiyalashgan va intensiv; an’anaviy iste’mol xo‘jaligida esa oddiy qurollar, past hosildorlik va ekstensiv usul ustun. Donli ekinlar jahon ekin maydonlarining taxminan yarmini egallaydi, ularning ichida bug‘doy, sholi va makkajo‘xori asosiy. Bug‘doy mo‘tadil kenglik dashtlarida (Xitoy, Hindiston, Rossiya, AQSH, Kanada, Fransiya, Ukraina, Avstraliya) ekiladi; sholi musson mintaqasida, qo‘l mehnati ko‘p Osiyoda (Xitoy, Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Vyetnam) yetishtiriladi; makkajo‘xori bo‘yicha AQSH, Xitoy, Braziliya, Argentina oldinda. Moyli ekinlar: soya (Braziliya, AQSH, Argentina), kungaboqar (Ukraina, Rossiya), zaytun (O‘rta dengiz bo‘yi). Shakar shakarqamishdan (Braziliya, Hindiston) va qandlavlagidan olinadi. Tonik ekinlar: choy (Xitoy, Hindiston, Keniya), qahva (Braziliya, Vyetnam, Kolumbiya), kakao (Kot-d’Ivuar, Gana). Texnik ekinlardan paxtani Hindiston, Xitoy, AQSH, Braziliya va O‘zbekiston ko‘p yetishtiradi, tabiiy kauchukni esa Tailand va Indoneziya.

EkinYetakchilar
Bug‘doyXitoy, Hindiston, Rossiya, AQSH, Kanada
SholiXitoy, Hindiston, Bangladesh, Indoneziya, Vetnam
Makkajo‘xoriAQSH, Xitoy, Braziliya, Argentina
SoyaBraziliya, AQSH, Argentina
QahvaBraziliya, Vetnam, Kolumbiya
PaxtaHindiston, Xitoy, AQSH, Braziliya, O‘zbekiston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sovuq tushmaydigan davri qisqa joyda fermer tez pishadigan ekin yoki nav tanlaydi. Iqlim ekinning turini va ekish vaqtini belgilaydi. Shu sababli har bir hududda o‘ziga mos ekinlar ekiladi.

Kim ishlatadi

Fermer ekin va navni tanlaydi, agronom ekish muddatini maslahat qiladi, don savdogari hosil bozorini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Hududingiz xaritasiga qarab (yoki kattalardan so‘rab) yaqin atrofda ekiladigan ikkita ekinni yozing va har biri uchun bitta iqlim sababini ayting.

Namunalar
ƒFormula
180 : 60 = 3
hosildorlik, t/ga
Hosildorlik: 60 mln ga maydonda 180 mln t don yetishtirilsa, hosildorlik 180 : 60 = 3 t/ga.
Ekin–iqlim bog‘lash: sholi — issiq va nam musson iqlimi, ko‘p qo‘l mehnati; bug‘doy — o‘rtacha nam dasht; qahva — issiq tropik tog‘ yonbag‘irlari.
Sinfda faoliyat

«Ekin–mamlakat» o‘yini: o‘qituvchi ekin nomini aytadi (choy, kakao, soya, shakarqamish, paxta), o‘quvchilar 2 ta yetakchi davlatni xaritadan topadi.

Mashq
1
Tovar va iste’mol (an’anaviy) qishloq xo‘jaligining asosiy farqi nima?
2
Hosili 240 mln t, maydoni 80 mln ga. Hosildorlik necha t/ga?
3
Nima uchun sholi asosan Osiyo musson hududlarida yetishtiriladi?
4
Qahva, kakao va choy yetishtirishning asosiy iqlim mintaqasi qaysi va nega ular asosan eksport qilinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →