ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Etnik, diniy tarkib va urbanizatsiya

Darslar 10–12 · 3 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
10

Dunyo aholisining etnik va diniy tarkibi

Darslik: 32–34-betlar
MaqsadEtnos turlarini, til oilalarini va asosiy dinlarning tarqalishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
etnos · ethnos (ethnic group)millat · nationtil oilasi · language familydunyoviy dinlar · world religions
Tushuntirish

Etnos — tarixan shakllangan, hududi, madaniyati va turmush tarzi bilan ajraladigan odamlar guruhi; uning ko‘rinishlari qabila, elat va millatdir. Qabila eng qadimgi oddiy uyushma bo‘lib, Amazoniya, Okeaniya va Afrikaning ayrim joylarida saqlangan; millat esa umumiy tili, hududi va madaniyati bilan ajraladigan yirik etnosdir. Davlatlar milliy tarkibi bo‘yicha bir millatli (Yaponiya, Islandiya), bir millat ustun (Fransiya, Turkiya), ikki millatli (Belgiya, Kanada) va ko‘p millatli (Hindiston, Indoneziya) bo‘ladi. Etnos madaniyatining o‘zagi — til; tillar 20 dan ortiq oilaga birlashtiriladi va jahon aholisining deyarli yarmi hind-yevropa tillarida gaplashadi. O‘zbek tili turkiy tillar guruhiga kiradi (darslik uni oltoy oilasiga qo‘shadi, ko‘p tilshunoslar turkiy tillarni alohida oila deb hisoblaydi). Xitoy, ingliz, ispan, fransuz, arab va rus tillari BMTning rasmiy tillaridir. Dinlar sodda (totemizm, animizm, fetishizm), mahalliy (induizm, sikxizm, konfutsiylik, sintoizm, iudaizm) va dunyoviy (buddizm, xristianlik, islom) turlarga bo‘linadi. Xristianlik (katolik, protestant, pravoslav) tarafdorlari soni bo‘yicha birinchi, islom (sunniylik, shialik) ikkinchi o‘rinda va taxminan ikki milliardga yaqin, buddizm Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda keng tarqalgan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aeroport va vokzallardagi yo‘l ko‘rsatkichlari ko‘pincha bir necha tilda yoziladi. Odamlar turli tillarda gaplashadi, shuning uchun belgilar hammaga tushunarli bo‘lishi kerak. Tillar oilalarini bilish tarjima va til o‘rganishni ham yengillashtiradi.

Kim ishlatadi

Tarjimon matnni boshqa tilga o‘giradi, turizm xodimi mehmonlarga yo‘l ko‘rsatadi, tilshunos tillarning qarindoshligini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi bir necha tilda yozilgan belgi yoki yorliqni toping, qaysi tillarda ekanini yozing va nimani payqaganingizni qo‘shing.

Namunalar
Til oilasiTillar
Hind-yevropaingliz, nemis, rus, hind
Turkiyo‘zbek, turk, qozoq
Til oilalari: ingliz, nemis, rus va hind tillari hind-yevropa oilasiga kiradi; o‘zbek, turk va qozoq tillari turkiy guruhga kiradi.
Ibtidoiyhinduiylik,sintoizm,konfutsiylikMahalliybuddaviylik,xristianlik,islomJahonDinlar
Din va hudud: induizm asosan Hindistonda, sintoizm Yaponiyada, konfutsiylik Xitoyda tarqalgan; shuning uchun ular mahalliy dinlar hisoblanadi.
Sinfda faoliyat

«Xarita ustida»: konturli dunyo xaritasida buddizm, xristianlik va islom asosiy tarqalgan mintaqalarini uch rang bilan bo‘yash (rangsiz joylarni tushuntirish).

Mashq
1
Qabila, elat va millatni bir jumlada farqlang.
2
BMTning oltita rasmiy tilini sanang.
3
Kanada va Hindistonni milliy tarkibi bo‘yicha qanday guruhlaysiz?
4
Nima uchun induizm va sintoizm «mahalliy» din deyiladi, buddizm esa «dunyoviy»?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →