Jahon mamlakatlarining urbanizatsiyasi
Urbanizatsiya — shaharlar, shahar aholisining soni va ulushi o‘sishi hamda shahar turmush tarzining tarqalishi. Uning darajasi shahar aholisining jami aholidagi ulushi (foiz) bilan o‘lchanadi. 1800-yilda shaharlarda dunyo aholisining atigi 3 % i yashagan, hozir yarmidan ko‘pi (taxminan 57–58 %) shaharlarda yashaydi. Davlatlar shahar aholisi ulushiga ko‘ra yuqori (75 % dan ortiq: AQSH, Yaponiya, Belgiya), o‘rtacha (50–75 %: JAR, Xitoy, Indoneziya) va past (50 % dan kam: Bangladesh, Misr va boshqalar) urbanizatsiyalashgan guruhlarga bo‘linadi; O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich taxminan yarmini tashkil qiladi. Eng yuqori daraja Shimoliy Amerika va Lotin Amerikasida, eng past — Afrika va Osiyoda, ammo ularda urbanizatsiya eng tez o‘smoqda. Rivojlanayotgan davlatlarda ba’zan soxta urbanizatsiya kuzatiladi: qishloqdan kelganlar yirik shahar chetida suv, kanalizatsiya, yo‘llar kabi infratuzilmasiz tartibsiz mahallalar quradi. Shaharlar o‘sib, bir-biriga qo‘shilganda aglomeratsiya (shaharlar guruhi), aglomeratsiyalar birlashganda esa megalopolis (masalan, AQSH shimoli-sharqidagi Bosvash, Yaponiyadagi Tokaydo) vujudga keladi.
Yillar o‘tishi bilan shahar chekkasi kengayadi: dalalar o‘rnida yangi mahallalar va yo‘llar paydo bo‘ladi, yaqin qishloqlar shaharga qo‘shiladi. Shaharda yashovchilar tobora ko‘payadi. Shu jarayon urbanizatsiyaning kundalik ko‘rinishi.
Geodezist yangi ko‘chalar uchun uchastkalarni o‘lchaydi, transport rejalashtiruvchisi yo‘nalishlarni belgilaydi, demograf shaharliklar ulushi qanday o‘zgarishini kuzatadi.
Kattalardan o‘z mahallangiz so‘nggi o‘n yilda qanday o‘zgarganini (yangi do‘konlar, binolar, yo‘llar) so‘rab, uchta o‘zgarishni yozing.
| Daraja | Shahar aholisi ulushi | Misollar |
|---|---|---|
| Yuqori | 75 % dan ko‘p | AQSH, Yaponiya, Belgiya |
| O‘rta | 50–75 % | Janubiy Afrika, Xitoy, Indoneziya |
| Past | 50 % dan kam | Bangladesh, Misr |
| Hodisa | Belgisi |
|---|---|
| Soxta urbanizatsiya | shahar chetida suv, yo‘lsiz tartibsiz mahallalar |
| Aglomeratsiya | katta shahar atrofidagi shaharlar qo‘shiladi |
| Megalopolis | aglomeratsiyalar birlashadi: Bosvash, Tokaydo |
«Shahar zanjiri»: o‘quvchilar ketma-ketlikni tartiblaydi: qishloqdan ko‘chish → shahar o‘sishi → shaharlar qo‘shilishi (aglomeratsiya) → aglomeratsiyalar birlashishi (megalopolis).