ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Etnik, diniy tarkib va urbanizatsiya

Darslar 10–12 · 3 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
11

Jahon mamlakatlarining urbanizatsiyasi

Darslik: 35–38-betlar
MaqsadUrbanizatsiya jarayonini, uning darajasini va shaharlarning birlashuv shakllarini (aglomeratsiya, megalopolis) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
urbanizatsiya · urbanisationaglomeratsiya · agglomerationmegalopolis · megalopolissoxta urbanizatsiya · pseudo-urbanisation
Tushuntirish

Urbanizatsiya — shaharlar, shahar aholisining soni va ulushi o‘sishi hamda shahar turmush tarzining tarqalishi. Uning darajasi shahar aholisining jami aholidagi ulushi (foiz) bilan o‘lchanadi. 1800-yilda shaharlarda dunyo aholisining atigi 3 % i yashagan, hozir yarmidan ko‘pi (taxminan 57–58 %) shaharlarda yashaydi. Davlatlar shahar aholisi ulushiga ko‘ra yuqori (75 % dan ortiq: AQSH, Yaponiya, Belgiya), o‘rtacha (50–75 %: JAR, Xitoy, Indoneziya) va past (50 % dan kam: Bangladesh, Misr va boshqalar) urbanizatsiyalashgan guruhlarga bo‘linadi; O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich taxminan yarmini tashkil qiladi. Eng yuqori daraja Shimoliy Amerika va Lotin Amerikasida, eng past — Afrika va Osiyoda, ammo ularda urbanizatsiya eng tez o‘smoqda. Rivojlanayotgan davlatlarda ba’zan soxta urbanizatsiya kuzatiladi: qishloqdan kelganlar yirik shahar chetida suv, kanalizatsiya, yo‘llar kabi infratuzilmasiz tartibsiz mahallalar quradi. Shaharlar o‘sib, bir-biriga qo‘shilganda aglomeratsiya (shaharlar guruhi), aglomeratsiyalar birlashganda esa megalopolis (masalan, AQSH shimoli-sharqidagi Bosvash, Yaponiyadagi Tokaydo) vujudga keladi.

02040603571800HozirShahar aholisi ulushi, %
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yillar o‘tishi bilan shahar chekkasi kengayadi: dalalar o‘rnida yangi mahallalar va yo‘llar paydo bo‘ladi, yaqin qishloqlar shaharga qo‘shiladi. Shaharda yashovchilar tobora ko‘payadi. Shu jarayon urbanizatsiyaning kundalik ko‘rinishi.

Kim ishlatadi

Geodezist yangi ko‘chalar uchun uchastkalarni o‘lchaydi, transport rejalashtiruvchisi yo‘nalishlarni belgilaydi, demograf shaharliklar ulushi qanday o‘zgarishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalardan o‘z mahallangiz so‘nggi o‘n yilda qanday o‘zgarganini (yangi do‘konlar, binolar, yo‘llar) so‘rab, uchta o‘zgarishni yozing.

Namunalar
DarajaShahar aholisi ulushiMisollar
Yuqori75 % dan ko‘pAQSH, Yaponiya, Belgiya
O‘rta50–75 %Janubiy Afrika, Xitoy, Indoneziya
Past50 % dan kamBangladesh, Misr
Hisoblash: jami aholi 40 mln, shahar aholisi 30 mln bo‘lsa, urbanizatsiya darajasi 30 : 40 × 100 = 75 % (yuqori daraja chegarasi).
HodisaBelgisi
Soxta urbanizatsiyashahar chetida suv, yo‘lsiz tartibsiz mahallalar
Aglomeratsiyakatta shahar atrofidagi shaharlar qo‘shiladi
Megalopolisaglomeratsiyalar birlashadi: Bosvash, Tokaydo
Farqlash: katta shaharning chetida suv va yo‘llarsiz o‘z-o‘zidan qurilgan mahallalar — soxta urbanizatsiya; London atrofidagi shaharlarning birlashuvi — aglomeratsiya.
Sinfda faoliyat

«Shahar zanjiri»: o‘quvchilar ketma-ketlikni tartiblaydi: qishloqdan ko‘chish → shahar o‘sishi → shaharlar qo‘shilishi (aglomeratsiya) → aglomeratsiyalar birlashishi (megalopolis).

Mashq
1
Urbanizatsiya darajasi qanday o‘lchanadi?
2
Mamlakatda 80 mln aholidan 56 mln shaharda yashaydi. Urbanizatsiya darajasi necha foiz?
3
Urbanizatsiya daraja guruhlarini va ularning chegaralarini ayting.
4
Nega Afrika va Osiyoda urbanizatsiya eng tez o‘smoqda, garchi ularda daraja past bo‘lsa ham?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →