ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Jahon aholisi: soni, tarkibi

Darslar 8–9 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
8

Jahon aholisining soni, o‘sishi va joylashuvi

Darslik: 24–27-betlar
MaqsadJahon aholisining o‘sishi, tabiiy ko‘payishi va joylashuviga ta’sir etuvchi omillarni izohlash hamda zichlikni hisoblash.
Yangi so‘zlar
tabiiy o‘sish · natural increasedemografik portlash · demographic explosiondepopulyatsiya · depopulationaholi zichligi · population density
Tushuntirish

Yer aholisi 2022-yilda 8 milliarddan oshdi va hozir taxminan 8,2 milliard kishi. Uzoq tarixda aholi sekin ko‘paygan, chunki ocharchilik, kasallik va qiyin sharoit tufayli o‘lim ham yuqori edi. Sanoat inqilobi va tibbiyotning rivoji o‘limni kamaytirdi; ayniqsa 1960–1980-yillarda Osiyo, Afrika va Okeaniyada o‘lim keskin pasayib, «demografik portlash» yuz berdi. Tabiiy o‘sish tug‘ilish va o‘lim koeffitsiyentlari (har 1000 kishiga) ayirmasiga teng. Hozir eng yuqori tabiiy o‘sish Afrikada; Yevropa, Yaponiya, Koreya Respublikasi va Xitoyda esa tug‘ilish kam, shuning uchun aholi qarib bormoqda va ayrim davlatlarda depopulyatsiya (o‘lim tug‘ilishdan ko‘p) kuzatiladi. Shahar hayoti, ayollarning ta’limi va ish bilan bandligi, yuqori turmush darajasi tug‘ilishni kamaytiradi. Aholi notekis joylashgan: tekislik, daryo vodiylari va dengiz bo‘ylari zich (Gang vodiysi, Sharqiy Xitoy), cho‘l, baland tog‘ va sovuq o‘lkalar siyrak (Mongoliya, Namibiya, Kanada). Zichlik = aholi soni : maydon; dunyo o‘rtacha zichligi 1 km² ga taxminan 60 kishi, eng zich qit’a — Osiyo. Eng ko‘p aholili davlatlar: Hindiston (2023-yildan Xitoydan o‘tgan), Xitoy, AQSH, Indoneziya, Pokiston.

AQSHXitoyHindistonIndoneziyaPokiston
t, yil288aholi (mln)

Tabiiy o‘sish = 30 − 9 = 21 ‰ = 2,1 %

Aholi ikki baravar ko‘payishi ≈ 70 / 2,1 ≈ 33 yil

10 mln → 28,3 mln, 50 yildan keyin

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suv ta’minoti korxonasi o‘sib borayotgan tuman uchun quvur va suv saqlash idishlarini rejalashtiradi. Aholi soni va uning o‘sish sur’ati bir necha yildan keyin qancha suv kerak bo‘lishini ko‘rsatadi. Aholi hisobi shu qarorlarning asosi.

Kim ishlatadi

Suv ta’minoti rejalashtiruvchisi quvurlar hajmini belgilaydi, sog‘liqni saqlash rejalashtiruvchisi nechta poliklinika kerakligini hal qiladi, statistik aholi hisobini yuritadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tanaffusdagi maktab yo‘lagi va dars paytidagi sinfxonaning qaysi birida odam zichligi ko‘proq ekanini o‘ylab, nima uchun shunday ekanini yozing.

Namunalar
ƒFormula
24 − 9 = 15 ‰
tug‘ilish − o‘lim
Tabiiy o‘sish: tug‘ilish 24‰, o‘lim 9‰ bo‘lsa, o‘sish 24 − 9 = 15‰ (har 1000 kishiga 15 kishi, ya’ni 1,5 %).
ƒFormula
60 000 000 : 300 000 = 200
kishi / km²
Zichlik: 60 mln aholili, maydoni 300 ming km² bo‘lgan mamlakatda zichlik 60 000 000 : 300 000 = 200 kishi/km².
Sinfda faoliyat

«Piramida o‘yini»: o‘quvchilar tug‘ilish va o‘lim koeffitsiyentlari berilgan 4 davlat kartochkalari bo‘yicha tabiiy o‘sishni hisoblab, ularni o‘sish sur’ati bo‘yicha saflaydi.

Mashq
1
Tabiiy o‘sish qanday topiladi?
2
Davlatda tug‘ilish koeffitsiyenti 31‰, o‘lim 11‰. Tabiiy o‘sish necha promille?
3
Maydoni 400 ming km², aholisi 80 mln bo‘lgan mamlakatda zichlik 1 km² ga necha kishi?
4
Nega Yevropa va Yaponiyada aholi qarib bormoqda va ba’zan kamaymoqda?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihamiz nomi va logotipiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →