ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Metallurgiya, kimyo, mashinasozlik va yengil sanoat

Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
17

Jahon metallurgiya va kimyo sanoati geografiyasi

Darslik: 50–52-betlar
MaqsadQora va rangli metallurgiya hamda kimyo sanoatining joylashuv omillarini va yetakchi davlatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
qora metallurgiya · ferrous metallurgyrangli metallurgiya · non-ferrous metallurgycho‘yan va po‘lat · pig iron and steelkimyo sanoati · chemical industry
Tushuntirish

Metallurgiya rudani qazib olish, boyitish va undan metall hamda qotishmalar olishni o‘z ichiga oladi. Qora metallurgiya temir rudasi va koksga aylanadigan ko‘mir asosida cho‘yan va po‘lat chiqaradi; eski davrda zavodlar ruda va ko‘mir konlari yonida qurilgan, hozir esa ruda va ko‘mir dengiz orqali tashiladi, shuning uchun ko‘p zavodlar portlarda joylashadi (Yaponiya, G‘arbiy Yevropa). Po‘lat quyishda Xitoy dunyoda ancha oldinda, undan keyin Hindiston, Yaponiya, AQSH, Rossiya, Koreya Respublikasi turadi; temir rudasini ko‘proq Avstraliya, Braziliya, Xitoy, Hindiston va Rossiya beradi. Rangli metallurgiya alyuminiy, mis, qo‘rg‘oshin, rux va boshqalarni oladi. Alyuminiy ishlab chiqarish juda ko‘p elektr talab qiladi, shuning uchun zavodlar arzon energiya (GES, gaz) yaqinida quriladi; boksit Avstraliya, Gvineya, Braziliyada qazilsa-da, toza alyuminiyni Xitoy, Hindiston, Rossiya, Kanada, BAA ko‘proq chiqaradi. Mis rudasi Chili, Peru, Kongo DRda ko‘p. Kimyo sanoati o‘g‘it, plastmassa, sintetik tola, dori-darmon, kislotalar ishlab chiqaradi; joylashuvida xomashyo, suv va energiya muhim. Uning asosiy markazlari — Sharqiy Osiyo (birinchi navbatda Xitoy), AQSH, G‘arbiy Yevropa (Germaniya va boshqalar), Rossiya.

cho‘yan, po‘latQoraalyuminiy, mis,qo‘rg‘oshin, ruxRangliMetallurgiya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Alyuminiy bankalar qayta ishlansa, yangi alyuminiy ishlab chiqarishga qaraganda energiyaning faqat juda oz qismi sarflanadi. Shu sababli metall qoldiqlarini yig‘ish va qayta eritish foydali. Rudadan metall olish esa ko‘p energiya talab qiladi.

Kim ishlatadi

Metall qoldiq yig‘uvchi xomashyoni topshiradi, quyish sexi ishchisi metallni eritadi, kimyo zavodi texnigi jarayonlarni nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi beshta metall buyumni sanab, qaysi biri temir yoki po‘latdan ekanini taxmin qiling; kichik magnit bo‘lsa, tekshirib ko‘ring.

Namunalar
Joylashuv omili: boksit Avstraliyada qazilsa ham, alyuminiy zavodi arzon elektr beradigan Kanada GESlari yonida qurilishi mumkin — energiya omili hal qiluvchi.
ƒFormula
900 : 1800 × 100 = 50 %
mamlakat ulushi
Ulush: dunyoda 1 800 mln t po‘lat quyilsa, 900 mln t quygan davlat ulushi 900 : 1 800 × 100 = 50 %.
Sinfda faoliyat

«Zavod qayerga?» munozarasi: sinf guruhlarga bo‘linib, po‘lat zavodi va alyuminiy zavodi uchun maqbul joyni (xomashyo, energiya, port, iste’molchi) asoslab tanlaydi.

Mashq
1
Qora va rangli metallurgiya mahsulotlariga ikkitadan misol keltiring.
2
Dunyoda 1 600 mln t po‘lat ishlab chiqarilgan, davlat A 800 mln t. A ning ulushi necha foiz?
3
Nega alyuminiy zavodlari ko‘pincha arzon elektr energiyasi bor joylarda quriladi?
4
Nima uchun hozir ko‘p po‘lat zavodlari dengiz portlari yaqinida joylashgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →