☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Metallurgiya, kimyo, mashinasozlik va yengil sanoat

Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
17

Jahon metallurgiya va kimyo sanoati geografiyasi

Darslik: 50–52-betlar
MaqsadQora va rangli metallurgiya hamda kimyo sanoatining joylashuv omillarini va yetakchi davlatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
qora metallurgiya · ferrous metallurgyrangli metallurgiya · non-ferrous metallurgycho‘yan va po‘lat · pig iron and steelkimyo sanoati · chemical industry
Tushuntirish

Metallurgiya rudani qazib olish, boyitish va undan metall hamda qotishmalar olishni o‘z ichiga oladi. Qora metallurgiya temir rudasi va koksga aylanadigan ko‘mir asosida cho‘yan va po‘lat chiqaradi; eski davrda zavodlar ruda va ko‘mir konlari yonida qurilgan, hozir esa ruda va ko‘mir dengiz orqali tashiladi, shuning uchun ko‘p zavodlar portlarda joylashadi (Yaponiya, G‘arbiy Yevropa). Po‘lat quyishda Xitoy dunyoda ancha oldinda, undan keyin Hindiston, Yaponiya, AQSH, Rossiya, Koreya Respublikasi turadi; temir rudasini ko‘proq Avstraliya, Braziliya, Xitoy, Hindiston va Rossiya beradi. Rangli metallurgiya alyuminiy, mis, qo‘rg‘oshin, rux va boshqalarni oladi. Alyuminiy ishlab chiqarish juda ko‘p elektr talab qiladi, shuning uchun zavodlar arzon energiya (GES, gaz) yaqinida quriladi; boksit Avstraliya, Gvineya, Braziliyada qazilsa-da, toza alyuminiyni Xitoy, Hindiston, Rossiya, Kanada, BAA ko‘proq chiqaradi. Mis rudasi Chili, Peru, Kongo DRda ko‘p. Kimyo sanoati o‘g‘it, plastmassa, sintetik tola, dori-darmon, kislotalar ishlab chiqaradi; joylashuvida xomashyo, suv va energiya muhim. Uning asosiy markazlari — Sharqiy Osiyo (birinchi navbatda Xitoy), AQSH, G‘arbiy Yevropa (Germaniya va boshqalar), Rossiya.

Namunalar
Joylashuv omili: boksit Avstraliyada qazilsa ham, alyuminiy zavodi arzon elektr beradigan Kanada GESlari yonida qurilishi mumkin — energiya omili hal qiluvchi.
Ulush: dunyoda 1 800 mln t po‘lat quyilsa, 900 mln t quygan davlat ulushi 900 : 1 800 × 100 = 50 %.
Sinfda faoliyat

«Zavod qayerga?» munozarasi: sinf guruhlarga bo‘linib, po‘lat zavodi va alyuminiy zavodi uchun maqbul joyni (xomashyo, energiya, port, iste’molchi) asoslab tanlaydi.

Mashq
1
Qora va rangli metallurgiya mahsulotlariga ikkitadan misol keltiring.
2
Dunyoda 1 600 mln t po‘lat ishlab chiqarilgan, davlat A 800 mln t. A ning ulushi necha foiz?
3
Nega alyuminiy zavodlari ko‘pincha arzon elektr energiyasi bor joylarda quriladi?
4
Nima uchun hozir ko‘p po‘lat zavodlari dengiz portlari yaqinida joylashgan?