Jahon metallurgiya va kimyo sanoati geografiyasi
Metallurgiya rudani qazib olish, boyitish va undan metall hamda qotishmalar olishni o‘z ichiga oladi. Qora metallurgiya temir rudasi va koksga aylanadigan ko‘mir asosida cho‘yan va po‘lat chiqaradi; eski davrda zavodlar ruda va ko‘mir konlari yonida qurilgan, hozir esa ruda va ko‘mir dengiz orqali tashiladi, shuning uchun ko‘p zavodlar portlarda joylashadi (Yaponiya, G‘arbiy Yevropa). Po‘lat quyishda Xitoy dunyoda ancha oldinda, undan keyin Hindiston, Yaponiya, AQSH, Rossiya, Koreya Respublikasi turadi; temir rudasini ko‘proq Avstraliya, Braziliya, Xitoy, Hindiston va Rossiya beradi. Rangli metallurgiya alyuminiy, mis, qo‘rg‘oshin, rux va boshqalarni oladi. Alyuminiy ishlab chiqarish juda ko‘p elektr talab qiladi, shuning uchun zavodlar arzon energiya (GES, gaz) yaqinida quriladi; boksit Avstraliya, Gvineya, Braziliyada qazilsa-da, toza alyuminiyni Xitoy, Hindiston, Rossiya, Kanada, BAA ko‘proq chiqaradi. Mis rudasi Chili, Peru, Kongo DRda ko‘p. Kimyo sanoati o‘g‘it, plastmassa, sintetik tola, dori-darmon, kislotalar ishlab chiqaradi; joylashuvida xomashyo, suv va energiya muhim. Uning asosiy markazlari — Sharqiy Osiyo (birinchi navbatda Xitoy), AQSH, G‘arbiy Yevropa (Germaniya va boshqalar), Rossiya.
Alyuminiy bankalar qayta ishlansa, yangi alyuminiy ishlab chiqarishga qaraganda energiyaning faqat juda oz qismi sarflanadi. Shu sababli metall qoldiqlarini yig‘ish va qayta eritish foydali. Rudadan metall olish esa ko‘p energiya talab qiladi.
Metall qoldiq yig‘uvchi xomashyoni topshiradi, quyish sexi ishchisi metallni eritadi, kimyo zavodi texnigi jarayonlarni nazorat qiladi.
Atrofingizdagi beshta metall buyumni sanab, qaysi biri temir yoki po‘latdan ekanini taxmin qiling; kichik magnit bo‘lsa, tekshirib ko‘ring.
«Zavod qayerga?» munozarasi: sinf guruhlarga bo‘linib, po‘lat zavodi va alyuminiy zavodi uchun maqbul joyni (xomashyo, energiya, port, iste’molchi) asoslab tanlaydi.