ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Tabiiy resurslar va mineral resurslar

Darslar 4–5 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
4

Dunyoning tabiiy resurslari

Darslik: 12–13-betlar
MaqsadTabiiy resurslarning turlarini, hududiy birikmasini va resurs bilan ta’minlanganlikni tushuntirish hamda uni hisoblash.
Yangi so‘zlar
tabiiy resurslar · natural resourcestugamaydigan resurslar · inexhaustible resourceshududiy birikma · territorial combination of resourcesresurs bilan ta’minlanganlik · resource availability (resource security)
Tushuntirish

Tabiiy resurslar — inson hayoti va xo‘jaligida bevosita foydalaniladigan tabiat ne’matlari. Ular ikki katta guruhga bo‘linadi: tugaydigan (mineral, yer, suv, biologik) va tugamaydigan (Quyosh, shamol, dengiz oqimlari va qalqishlari energiyasi, Yerning ichki issiqligi hamda agroiqlimiy resurslar). Tugaydiganlarning ichida yer, suv va biologik resurslar tiklanadi, foydali qazilmalar esa tiklanmaydi. Kichik hududda bir necha resurs yonma-yon uchrasa, bu resurslarning hududiy birikmasi deyiladi; masalan, temir rudasi bilan ko‘mirning birga uchrashi qora metallurgiya rayonlarini yaratadi. Resurslar Yer yuzida notekis tarqalgan, chunki ular yer po‘stining tuzilishi, iqlim va biologik sharoitga bog‘liq. Ta’minlanganlik resurs zaxirasi bilan uning yillik qazib olinishi o‘rtasidagi nisbat: zaxirani yillik qazib olinishiga bo‘lsak, resurs necha yilga yetishi chiqadi; zaxirani aholi soniga bo‘lsak, jon boshiga to‘g‘ri keladigani chiqadi. Davlatlar resurs bilan ta’minlanishiga ko‘ra uch guruhga: ko‘p turlar bilan yaxshi ta’minlangan (Rossiya, Xitoy, AQSH, Kanada, Braziliya, Avstraliya va b.), ayrim turlar bilan ta’minlangan (Fors qo‘ltig‘i neft-gazga, Finlandiya o‘rmonga boy) va deyarli ta’minlanmagan («mitti» davlatlar) guruhlarga bo‘linadi.

mineralyersuvbiologikTugaydiganQuyosh, shamoldengiz oqimlari,Yerning ichkiissiqligiagroiqlimTugamaydiganTabiiy resurslar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyosh nuri ko‘p tushadigan hududdagi fermer bog‘ini sug‘orish uchun quyosh energiyasidan foydalanishni rejalaydi. Quyosh tugamaydigan resurs bo‘lgani uchun uning energiyasidan yillar davomida foydalanish mumkin. Mahalliy sharoitga mos resurs tanlash xarajatni kamaytiradi.

Kim ishlatadi

Energetika rejalashtiruvchisi hududdagi resurslarni baholaydi, fermer sharoitga mos usul tanlaydi, geolog yer osti boyliklarini izlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfdagi beshta narsani tanlab, ularning qaysi tabiiy resursdan tayyorlanganini yozing.

Namunalar
ƒFormula
1800 : 45 = 40 yil
zaxira : yillik qazib olish
Hisoblash: ko‘mir zaxirasi 1 800 mln t, yiliga 45 mln t qazilsa, 1 800 : 45 = 40 yilga yetadi.
AholiBir kishiga
30 mln1800 : 30 = 60 t
90 mln1800 : 90 = 20 t
Jon boshiga: bir xil zaxira (1 800 mln t) 30 mln aholiga bo‘linsa, 1 800 : 30 = 60 t, 90 mln aholiga bo‘linsa 20 t. Demak, aholi ko‘p bo‘lsa, ta’minlanganlik pasayadi.
Sinfda faoliyat

«Resurs kartochkalari»: sinf Quyosh, neft, shamol, o‘rmon, mis rudasi, tuproq kartochkalarini «tugaydigan–tiklanadigan», «tugaydigan–tiklanmaydigan» va «tugamaydigan» ustunlariga ajratadi.

Mashq
1
Tabiiy resurslar qanday asosiy guruhlarga bo‘linadi? Har biriga ikki misol keltiring.
2
Mis rudasi zaxirasi 600 mln t, yiliga 20 mln t qazib olinadi. Resurs necha yilga yetadi?
3
Mamlakatdagi gaz zaxirasi 3 000 mln t shartli yoqilg‘i, aholisi 60 mln kishi. Jon boshiga necha tonna to‘g‘ri keladi?
4
Nega temir rudasi bilan ko‘mirning birga uchrashi iqtisodiyot uchun qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →