Dunyoning tabiiy resurslari
Tabiiy resurslar — inson hayoti va xo‘jaligida bevosita foydalaniladigan tabiat ne’matlari. Ular ikki katta guruhga bo‘linadi: tugaydigan (mineral, yer, suv, biologik) va tugamaydigan (Quyosh, shamol, dengiz oqimlari va qalqishlari energiyasi, Yerning ichki issiqligi hamda agroiqlimiy resurslar). Tugaydiganlarning ichida yer, suv va biologik resurslar tiklanadi, foydali qazilmalar esa tiklanmaydi. Kichik hududda bir necha resurs yonma-yon uchrasa, bu resurslarning hududiy birikmasi deyiladi; masalan, temir rudasi bilan ko‘mirning birga uchrashi qora metallurgiya rayonlarini yaratadi. Resurslar Yer yuzida notekis tarqalgan, chunki ular yer po‘stining tuzilishi, iqlim va biologik sharoitga bog‘liq. Ta’minlanganlik resurs zaxirasi bilan uning yillik qazib olinishi o‘rtasidagi nisbat: zaxirani yillik qazib olinishiga bo‘lsak, resurs necha yilga yetishi chiqadi; zaxirani aholi soniga bo‘lsak, jon boshiga to‘g‘ri keladigani chiqadi. Davlatlar resurs bilan ta’minlanishiga ko‘ra uch guruhga: ko‘p turlar bilan yaxshi ta’minlangan (Rossiya, Xitoy, AQSH, Kanada, Braziliya, Avstraliya va b.), ayrim turlar bilan ta’minlangan (Fors qo‘ltig‘i neft-gazga, Finlandiya o‘rmonga boy) va deyarli ta’minlanmagan («mitti» davlatlar) guruhlarga bo‘linadi.
Quyosh nuri ko‘p tushadigan hududdagi fermer bog‘ini sug‘orish uchun quyosh energiyasidan foydalanishni rejalaydi. Quyosh tugamaydigan resurs bo‘lgani uchun uning energiyasidan yillar davomida foydalanish mumkin. Mahalliy sharoitga mos resurs tanlash xarajatni kamaytiradi.
Energetika rejalashtiruvchisi hududdagi resurslarni baholaydi, fermer sharoitga mos usul tanlaydi, geolog yer osti boyliklarini izlaydi.
Sinfdagi beshta narsani tanlab, ularning qaysi tabiiy resursdan tayyorlanganini yozing.
| Aholi | Bir kishiga |
|---|---|
| 30 mln | 1800 : 30 = 60 t |
| 90 mln | 1800 : 90 = 20 t |
«Resurs kartochkalari»: sinf Quyosh, neft, shamol, o‘rmon, mis rudasi, tuproq kartochkalarini «tugaydigan–tiklanadigan», «tugaydigan–tiklanmaydigan» va «tugamaydigan» ustunlariga ajratadi.