Darslar 3 · 1 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3
Mamlakatlarning boshqaruv shakli va davlat tuzilishi
Darslik: 9–11-betlar
MaqsadBoshqaruv shakllari (respublika, monarxiya) va davlat tuzilishi (unitar, federativ) turlarini farqlab, ularga misollar keltirish.
Yangi so‘zlar
respublika · republicmonarxiya · monarchyunitar davlat · unitary statefederativ davlat · federal state
Tushuntirish
Boshqaruv shakli oliy davlat hokimiyati qanday shakllanishi va kimga o‘tishiga qarab belgilanadi. Respublikada davlat rahbari saylanadi, monarxiyada esa odatda taxt meros qilib qoldiriladi. Respublikalar uch turga bo‘linadi: prezidentlik (hukumatni prezident tuzadi; AQSH, Braziliya, Indoneziya, O‘zbekiston), parlamentar (hukumat parlament saylovi natijasiga ko‘ra partiyalar tomonidan tuziladi, prezident vakolati cheklangan; Germaniya, Italiya, Hindiston) va aralash (hukumat tuzilishida prezident bilan parlament ishtirok etadi; Fransiya, Rossiya). Monarxiya konstitutsion bo‘lganda monarx vakolati cheklangan va parlament hamda hukumat hal qiluvchi rol o‘ynaydi (Buyuk Britaniya, Yaponiya, Ispaniya, Kanada); mutlaq monarxiyada monarx vakolati cheklanmagan (Saudiya Arabistoni, Bruney, Ummon, Qatar). Davlat tuzilishiga ko‘ra mamlakatlar unitar (yagona qonunlar va markazlashgan boshqaruv; Fransiya, Yaponiya, O‘zbekiston) hamda federativ (hokimiyat markaz va hududlar — shtatlar, provinsiyalar, respublikalar — o‘rtasida bo‘lingan; AQSH, Germaniya, Rossiya, Hindiston, Braziliya) turlarga bo‘linadi. Dunyo mamlakatlarining aksariyati respublika va unitar davlatdir, federatsiyalar esa 30 tadan kam.
Namunalar
Tasniflash: Italiya — parlamentar respublika va unitar davlat; Kanada — konstitutsion monarxiya (Britaniya Hamdo‘stligi qirolligi) va federatsiya.
Federatsiya nima uchun kerak bo‘ladi? Hududi juda katta (Kanada, Avstraliya, Braziliya), ko‘p millatli (Hindiston, Nigeriya) yoki tarixiy shakllangan (AQSH, Germaniya) mamlakatlarda hududlarga keng vakolat berish qulay.
Sinfda faoliyat
«Qaysi shakl?» o‘yini: o‘qituvchi davlat nomini aytadi, o‘quvchilar kartochkalar (R, M, U, F) orqali boshqaruv shakli va davlat tuzilishini ko‘rsatadi.
Mashq
1
Respublika va monarxiyaning asosiy farqi nimada?
Respublikada oliy hokimiyat organlari saylanadi, monarxiyada esa taxt odatda meros bo‘ladi.
2
Prezidentlik va parlamentar respublikani qanday farqlaysiz?
Prezidentlikda hukumatni prezident tuzadi va kuchli vakolatga ega; parlamentarda hukumatni parlamentdagi partiyalar shakllantiradi, prezident vakolati cheklangan.
3
Quyidagilarni guruhlang: Yaponiya, Germaniya, Saudiya Arabistoni, Braziliya.
Yaponiya — konstitutsion monarxiya; Germaniya — parlamentar respublika (federatsiya); Saudiya Arabistoni — mutlaq monarxiya; Braziliya — prezidentlik respublikasi (federatsiya).
4
Nega Avstraliya va Kanadada rasmiy davlat rahbari Britaniya monarxi bo‘lsa-da, amalda mamlakatni bosh vazir boshqaradi?
Chunki ular konstitutsion monarxiya: monarx vakolati cheklangan, haqiqiy hokimiyat parlament va hukumat qo‘lida.