Mamlakatlarning boshqaruv shakli va davlat tuzilishi
Boshqaruv shakli oliy davlat hokimiyati qanday shakllanishi va kimga o‘tishiga qarab belgilanadi. Respublikada davlat rahbari saylanadi, monarxiyada esa odatda taxt meros qilib qoldiriladi. Respublikalar uch turga bo‘linadi: prezidentlik (hukumatni prezident tuzadi; AQSH, Braziliya, Indoneziya, O‘zbekiston), parlamentar (hukumat parlament saylovi natijasiga ko‘ra partiyalar tomonidan tuziladi, prezident vakolati cheklangan; Germaniya, Italiya, Hindiston) va aralash (hukumat tuzilishida prezident bilan parlament ishtirok etadi; Fransiya, Rossiya). Monarxiya konstitutsion bo‘lganda monarx vakolati cheklangan va parlament hamda hukumat hal qiluvchi rol o‘ynaydi (Buyuk Britaniya, Yaponiya, Ispaniya, Kanada); mutlaq monarxiyada monarx vakolati cheklanmagan (Saudiya Arabistoni, Bruney, Ummon, Qatar). Davlat tuzilishiga ko‘ra mamlakatlar unitar (yagona qonunlar va markazlashgan boshqaruv; Fransiya, Yaponiya, O‘zbekiston) hamda federativ (hokimiyat markaz va hududlar — shtatlar, provinsiyalar, respublikalar — o‘rtasida bo‘lingan; AQSH, Germaniya, Rossiya, Hindiston, Braziliya) turlarga bo‘linadi. Dunyo mamlakatlarining aksariyati respublika va unitar davlatdir, federatsiyalar esa 30 tadan kam.
Yangiliklarda bir davlatda «prezident», boshqasida «bosh vazir» yoki «qirol» tilga olinadi. Davlat boshqaruv shaklini bilgan odam bu lavozimlarning qaysi biri nima qilishini tushunadi. Shu sababli diplomatlar bunday farqlarni oldindan o‘rganadi.
Diplomat boshqa davlatda kim bilan muzokara qilishni biladi, jurnalist siyosiy yangilikni tushuntiradi, huquqshunos davlat tuzilishini o‘rganadi.
Bitta davlatni tanlab, davlat boshlig‘ining lavozim nomini (masalan, prezident, qirol) yozing; ism yozish shart emas.
| Davlat | Hukumat | Tuzilishi |
|---|---|---|
| Italiya | parlament respublikasi | unitar |
| Kanada | konstitutsion monarxiya | federatsiya |
«Qaysi shakl?» o‘yini: o‘qituvchi davlat nomini aytadi, o‘quvchilar kartochkalar (R, M, U, F) orqali boshqaruv shakli va davlat tuzilishini ko‘rsatadi.