ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Jahon transporti va xalqaro iqtisodiy aloqalar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21

Jahon transporti geografiyasi

Darslik: 61–63-betlar
MaqsadTransport turlarini, ularning afzalliklari va jahon transport tizimidagi asosiy yo‘llar hamda tugunlarni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
transport · transportquvur transporti · pipeline transportdengiz bo‘g‘izlari va kanallar · straits and canalsavtomobil, temir yo‘l, havo transporti · road, rail and air transport
Tushuntirish

Transport ishlab chiqarish va aholini yuk va yo‘lovchi tashish bilan ta’minlaydi, mamlakatlar o‘rtasida tovar almashinuvini bog‘laydi; shu sabab uni jahon xo‘jaligining «qon tomiri» deyishadi. Quruqlik transporti — temir yo‘l, avtomobil va quvur; suv transporti — dengiz va daryo; shuningdek havo transporti. Avtomobil transporti «eshikdan eshikkacha» tashiy olgani uchun eng ommabop; avtomobil yo‘llari uzunligi bo‘yicha AQSH, Hindiston, Xitoy oldinda. Temir yo‘l uzoq masofaga katta hajmdagi yukni tashishga qulay, uning yirik tarmoqlari AQSH, Xitoy, Rossiya, Hindistonda; Xitoy tez yurar poyezdlar tarmog‘i bo‘yicha dunyoda birinchi. Quvurlar neft va gazni arzon va ekologik jihatdan toza tashiydi. Dengiz transporti xalqaro yuk tashishning hajm jihatidan taxminan 80 % ini bajaradi; eng yirik portlar orasida Shanxay, Singapur, Rotterdam bor, Panama, Liberiya, Marshall orollari bayrog‘i ostida ko‘p kema suzadi. Suvaysh va Panama kanallari qit’alar orasidagi yo‘lni qisqartiradi; Gibraltar, Xormuz, Malakka, Bosfor, La-Mansh kabi bo‘g‘izlardan kemalar ko‘p o‘tadi. Havo transporti eng tez va qimmat, yo‘lovchilar uchun ahamiyati ortmoqda; Atlanta, Dubay, London aeroportlari eng gavjumlar qatorida. O‘zbekiston ichki kontinental bo‘lgani uchun uning savdosi temir yo‘l, avtomobil va havo transportiga hamda qo‘shni davlatlar yo‘llariga bog‘liq.

HormuzPanamaGibraltarBosforSuvayshMalakka
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Boshqa shaharga borishda avtobus, poyezd va samolyot tezligi, narxi va qulayligi bilan farq qiladi. Odam shularni taqqoslab tanlaydi. Yuk tashishda ham xuddi shu omillar hisobga olinadi.

Kim ishlatadi

Logistika rejalashtiruvchisi yuk uchun transportni tanlaydi, sayohat agenti yo‘lovchi uchun marshrut tuzadi, dispetcher harakatni boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yaqin joyga borishning ikki usulini (masalan, piyoda va avtobus) vaqti, narxi va qulayligi bo‘yicha kichik jadvalda solishtiring.

Namunalar
YukTransport
10 000 t neft, uzoq quruqlikquvur
kichik, qimmatbaho, tez buziladiganhavo transporti
Tanlash: 10 000 t neftni quruqlik bo‘ylab uzoq masofaga tashish uchun quvur eng arzon; kichik, qimmat va tez buzilib ketadigan yuk uchun esa havo transporti qulay.
Kanal ta’siri: Suvaysh kanali Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi dengiz yo‘lini Afrikani aylanib o‘tishga nisbatan ancha qisqartiradi; Panama kanali Atlantika va Tinch okeanlarini bog‘laydi.
Sinfda faoliyat

«Yuk uchun transport»: sinf 6 ta yukni (neft, olma, avtomobil, poyezd vagoni, qimmatbaho dori, ko‘mir) berilgan eng maqbul transport turi bilan juftlaydi va tanlovni asoslaydi.

Mashq
1
Quruqlik va suv transportining turlarini sanang.
2
Nima uchun dengiz transporti xalqaro yuk tashishda yetakchi?
3
Suvaysh va Panama kanallarining ahamiyati nimada?
4
Nima uchun O‘zbekiston kabi ichki kontinental davlatlar uchun transport yo‘llari ayniqsa muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →