Jahon transporti geografiyasi
Transport ishlab chiqarish va aholini yuk va yo‘lovchi tashish bilan ta’minlaydi, mamlakatlar o‘rtasida tovar almashinuvini bog‘laydi; shu sabab uni jahon xo‘jaligining «qon tomiri» deyishadi. Quruqlik transporti — temir yo‘l, avtomobil va quvur; suv transporti — dengiz va daryo; shuningdek havo transporti. Avtomobil transporti «eshikdan eshikkacha» tashiy olgani uchun eng ommabop; avtomobil yo‘llari uzunligi bo‘yicha AQSH, Hindiston, Xitoy oldinda. Temir yo‘l uzoq masofaga katta hajmdagi yukni tashishga qulay, uning yirik tarmoqlari AQSH, Xitoy, Rossiya, Hindistonda; Xitoy tez yurar poyezdlar tarmog‘i bo‘yicha dunyoda birinchi. Quvurlar neft va gazni arzon va ekologik jihatdan toza tashiydi. Dengiz transporti xalqaro yuk tashishning hajm jihatidan taxminan 80 % ini bajaradi; eng yirik portlar orasida Shanxay, Singapur, Rotterdam bor, Panama, Liberiya, Marshall orollari bayrog‘i ostida ko‘p kema suzadi. Suvaysh va Panama kanallari qit’alar orasidagi yo‘lni qisqartiradi; Gibraltar, Xormuz, Malakka, Bosfor, La-Mansh kabi bo‘g‘izlardan kemalar ko‘p o‘tadi. Havo transporti eng tez va qimmat, yo‘lovchilar uchun ahamiyati ortmoqda; Atlanta, Dubay, London aeroportlari eng gavjumlar qatorida. O‘zbekiston ichki kontinental bo‘lgani uchun uning savdosi temir yo‘l, avtomobil va havo transportiga hamda qo‘shni davlatlar yo‘llariga bog‘liq.
Boshqa shaharga borishda avtobus, poyezd va samolyot tezligi, narxi va qulayligi bilan farq qiladi. Odam shularni taqqoslab tanlaydi. Yuk tashishda ham xuddi shu omillar hisobga olinadi.
Logistika rejalashtiruvchisi yuk uchun transportni tanlaydi, sayohat agenti yo‘lovchi uchun marshrut tuzadi, dispetcher harakatni boshqaradi.
Yaqin joyga borishning ikki usulini (masalan, piyoda va avtobus) vaqti, narxi va qulayligi bo‘yicha kichik jadvalda solishtiring.
| Yuk | Transport |
|---|---|
| 10 000 t neft, uzoq quruqlik | quvur |
| kichik, qimmatbaho, tez buziladigan | havo transporti |
«Yuk uchun transport»: sinf 6 ta yukni (neft, olma, avtomobil, poyezd vagoni, qimmatbaho dori, ko‘mir) berilgan eng maqbul transport turi bilan juftlaydi va tanlovni asoslaydi.