ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Qozog‘iston va Qirg‘iziston

Darslar 35–36 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
35

Qozog‘iston Respublikasi

Darslik: 99–100-betlar
MaqsadQozog‘istonning geografik o‘rni, tabiiy resurslari, aholisi va iqtisodiyotining asosiy xususiyatlarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
keskin kontinental iqlim · sharply continental climatelalmi dehqonchilik · rain-fed farmingQarag‘anda va Ekibastuz · Karaganda and Ekibastuz (coal basins)uran · uranium
Tushuntirish

Qozog‘iston Markaziy Osiyodagi eng yirik davlat va dunyoda maydoni bo‘yicha 9-o‘rinda (taxminan 2,7 mln km²). Aholisi taxminan 20 mln kishi, poytaxti — Ostona (2022-yilgacha Nur-Sulton deb atalgan). U Rossiya, Xitoy, O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Turkmaniston bilan chegaradosh, Kaspiy dengiziga tutash, ammo okeanga chiqmaydi. Rossiya bilan chegarasi dunyodagi eng uzun quruqlikdagi chegaralardan biri. Mamlakat prezidentlik respublikasi va unitar davlat; hududiy bo‘linishi — viloyatlar va respublika ahamiyatidagi shaharlar (Ostona, Almati, Shimkent). Relyefida tekisliklar ustun, tog‘lar faqat janubi-sharqda (Oltoy, Tyanshan), markazda Qozoq qirlari. Iqlimi keskin kontinental va qurg‘oqchil: qish juda sovuq, yoz issiq, yog‘in kam, dasht, chalacho‘l va cho‘l zonalari kengaygan. Asosiy daryolari Irtish, Ili, Sirdaryo, Ural; suv resurslari kam va ko‘pi chegara orqali keladi. Foydali qazilmalarga juda boy: Kaspiybo‘yida neft va gaz, markazda ko‘mir (Qarag‘anda, Ekibastuz), temir, mis, rux, xrom, volfram; Qozog‘iston 2009-yildan beri uran qazishda dunyoda birinchi o‘rinda va jahon uranining taxminan 40 % ini beradi. Aholisi tabiiy o‘sishi Markaziy Osiyoda nisbatan past, zichligi juda past (taxminan 7 kishi/km²); urbanizatsiya taxminan 60 %; eng yirik shaharlar — Almati, Ostona, Shimkent. Millatlar: qozoqlar ko‘pchilik, ruslar, o‘zbeklar, ukrainlar, uyg‘urlar va boshqalar yashaydi; o‘zbeklar asosan janubdagi Turkiston viloyatida. Iqtisodiyoti mintaqada eng kuchli: neft-gaz, ko‘mir, metallurgiya, kimyo va mashinasozlik; elektr energiyasining katta qismi issiqlik stansiyalarida olinadi. Dehqonchilikda donchilik (shimolda lalmi yerlar), janubda sug‘orma dehqonchilik (sabzavot, sholi, poliz), chorvachilikda qo‘ychilik, qoramolchilik, yilqichilik, tuyachilik. Qozog‘iston Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi tranzit yo‘llarda joylashgan, Baykonur kosmodromi uning hududida.

Tengiz: neftQaraganda: ko‘mirJezqazg‘on: misQostanay: temirAstanaAlmatiShimkentQozog‘iston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shimoliy dashtlarda yetishtirilgan bug‘doy don yoki un holida qo‘shni mamlakatlarga yuboriladi. Nonvoyxonadagi un ko‘pincha uzoq dalalardan keladi. Un shu tariqa geografik joylashuvni kundalik hayot bilan bog‘laydi.

Kim ishlatadi

Tegirmonchi donni unga aylantiradi, don savdogari yuk jo‘natadi, novvoy xamir tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab oshxonasi yoki uyda donga borib taqaladigan bitta taomni tanlab, dalada boshlangan yo‘lni tarelkagacha besh bosqichda yozing.

Namunalar
Resurs–hudud: Tengiz, Qashagan — Kaspiybo‘yi neftlari; Qarag‘anda va Ekibastuz — ko‘mir; Jezqazg‘on — mis; Qo‘stanay — temir rudasi.
ƒFormula
20 : 2,7 ≈ 7
kishi / km²
Zichlik: 20 mln kishi : 2,7 mln km² ≈ 7 kishi/km² — O‘zbekistonning zichligidan (taxminan 80) ancha past, chunki ko‘p hudud cho‘l va chalacho‘l.
Sinfda faoliyat

«Qozog‘iston boyliklari»: xaritada neft, ko‘mir, uran, temir va mis rayonlarini belgilab, qaysi shaharlar yaqinida ekanini yozish.

Mashq
1
Qozog‘iston qaysi beshta davlat bilan chegaradosh?
2
Qozog‘iston qaysi mineral qazib olishda dunyoda birinchi?
3
Aholisi 20 mln, maydoni 2,7 mln km² (2 700 ming km²). Zichlikni taxminan toping (butun songacha).
4
Nima uchun Qozog‘iston markazida aholi zichligi juda past?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →