ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Tugamaydigan resurslar va ekologik muammolar

Darslar 6–7 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6

Tugamaydigan va tiklanadigan tabiiy resurslar geografiyasi

Darslik: 17–19-betlar
MaqsadAgroiqlimiy, yer, suv, biologik va geotermal resurslarning xususiyatlari hamda joylashuvini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
agroiqlimiy resurslar · agro-climatic resourcesnamlanish koeffitsiyenti · moisture coefficientbiologik resurslar · biological resourcesgeotermal resurslar · geothermal resources
Tushuntirish

Agroiqlimiy resurslar — iqlimning qishloq xo‘jaligi uchun imkoniyatlari; ularni asosan +10 °C dan yuqori samarali haroratlar yig‘indisi va namlanish koeffitsiyenti (yog‘in miqdorining mumkin bo‘lgan bug‘lanishga nisbati) belgilaydi. Ekvator atrofida issiqlik juda ko‘p, shuning uchun yiliga ikki-uch hosil olish mumkin; qutblarga yaqin joylarda esa ekin yetishtirish qiyin. Yer resurslari ichida ishlov beriladigan yerlar eng qimmatli: ular jahon yer fondining taxminan o‘ndan bir qismini egallasa-da, oziq-ovqatning asosiy qismini beradi, yaylovlar esa yer fondining taxminan chorak qismini tashkil qiladi. Eroziya, sho‘rlanish, botqoqlanish va shaharlarning kengayishi yerlarni qisqartirmoqda. Chuchuk suv gidrosferaning atigi 2,5 % ini tashkil qiladi, uning ko‘pi muzliklarda; asosiy manba daryolar bo‘lib, suv Braziliya, Rossiya, Kanada, AQSH, Indoneziya kabi davlatlarda mo‘l, qurg‘oqchil o‘lkalarda kam. Biologik resurslarning asosi o‘rmonlar bo‘lib, ular quruqlikning qariyb uchdan bir qismini egallaydi: shimolda ignabargli tayga (Rossiya, Kanada), tropiklarda keng bargli o‘rmonlar (Braziliya, Kongo DR, Indoneziya). Geotermal energiya tektonik faol hududlarda — Islandiya, Yaponiya, Yangi Zelandiya, Filippin, Italiya, Meksika, AQSHning g‘arbida — ishlatiladi.

97,5%Chuchuk suv: 2,5 %Boshqa suv: 97,5 %
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qovun uzoq, issiq va quruq yoz bo‘lgan joyda shirin pishadi, salqin va nam joyda esa shirinligi kamroq bo‘ladi. Dehqon ekin tanlashda issiqlik va namlikni hisobga oladi. Shu sababli har bir hudud o‘ziga xos mahsulotlari bilan tanilgan.

Kim ishlatadi

Agronom iqlim xaritalariga qarab ekin tanlaydi, uzumchilik rejalashtiruvchisi bog‘ uchun joy tanlaydi, fermer maslahatchisi sug‘orish vaqtini aytadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yashagan joyingizda o‘simliklar ochiq havoda o‘sishi uchun yetarlicha issiq bo‘ladigan oylarni jadvalga yozing.

Namunalar
ƒFormula
600 : 1200 = 0,5
namlik koeffitsiyenti
Namlanish koeffitsiyenti: yiliga 600 mm yog‘in tushib, 1 200 mm suv bug‘lanishi mumkin bo‘lsa, koeffitsiyent 600 : 1 200 = 0,5, ya’ni namlik yetishmaydi — sug‘orish kerak.
AQSH g‘arbiMeksikaYaponiyaItaliyaYangi ZelandiyaFilippinIslandiya
Qiyoslash: Islandiyada vulkanik faollik tufayli geotermal issiqlik uylarni isitishda va elektr olishda ishlatiladi; Braziliyada esa asosiy boylik — keng o‘rmonlar va ko‘p daryolar.
Sinfda faoliyat

«Resurs va mamlakat» juftliklari: o‘quvchilar kartochkalarni moslashtiradi (geotermal – Islandiya, tayga – Rossiya, tropik o‘rmon – Braziliya, suv omborlari – Xitoy).

Mashq
1
Eng muhim agroiqlimiy ko‘rsatkichlarni ayting.
2
Yillik yog‘in 300 mm, mumkin bo‘lgan bug‘lanish 1 200 mm. Namlanish koeffitsiyentini toping va xulosa qiling.
3
Nega chuchuk suv ko‘p bo‘lsa-da, uning katta qismidan foydalanish qiyin?
4
Shimoliy va Janubiy o‘rmon mintaqalarini daraxt turlari bo‘yicha taqqoslang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNarxni qanday belgilaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →