☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Tugamaydigan resurslar va ekologik muammolar

Darslar 6–7 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6

Tugamaydigan va tiklanadigan tabiiy resurslar geografiyasi

Darslik: 17–19-betlar
MaqsadAgroiqlimiy, yer, suv, biologik va geotermal resurslarning xususiyatlari hamda joylashuvini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
agroiqlimiy resurslar · agro-climatic resourcesnamlanish koeffitsiyenti · moisture coefficientbiologik resurslar · biological resourcesgeotermal resurslar · geothermal resources
Tushuntirish

Agroiqlimiy resurslar — iqlimning qishloq xo‘jaligi uchun imkoniyatlari; ularni asosan +10 °C dan yuqori samarali haroratlar yig‘indisi va namlanish koeffitsiyenti (yog‘in miqdorining mumkin bo‘lgan bug‘lanishga nisbati) belgilaydi. Ekvator atrofida issiqlik juda ko‘p, shuning uchun yiliga ikki-uch hosil olish mumkin; qutblarga yaqin joylarda esa ekin yetishtirish qiyin. Yer resurslari ichida ishlov beriladigan yerlar eng qimmatli: ular jahon yer fondining taxminan o‘ndan bir qismini egallasa-da, oziq-ovqatning asosiy qismini beradi, yaylovlar esa yer fondining taxminan chorak qismini tashkil qiladi. Eroziya, sho‘rlanish, botqoqlanish va shaharlarning kengayishi yerlarni qisqartirmoqda. Chuchuk suv gidrosferaning atigi 2,5 % ini tashkil qiladi, uning ko‘pi muzliklarda; asosiy manba daryolar bo‘lib, suv Braziliya, Rossiya, Kanada, AQSH, Indoneziya kabi davlatlarda mo‘l, qurg‘oqchil o‘lkalarda kam. Biologik resurslarning asosi o‘rmonlar bo‘lib, ular quruqlikning qariyb uchdan bir qismini egallaydi: shimolda ignabargli tayga (Rossiya, Kanada), tropiklarda keng bargli o‘rmonlar (Braziliya, Kongo DR, Indoneziya). Geotermal energiya tektonik faol hududlarda — Islandiya, Yaponiya, Yangi Zelandiya, Filippin, Italiya, Meksika, AQSHning g‘arbida — ishlatiladi.

Namunalar
Namlanish koeffitsiyenti: yiliga 600 mm yog‘in tushib, 1 200 mm suv bug‘lanishi mumkin bo‘lsa, koeffitsiyent 600 : 1 200 = 0,5, ya’ni namlik yetishmaydi — sug‘orish kerak.
Qiyoslash: Islandiyada vulkanik faollik tufayli geotermal issiqlik uylarni isitishda va elektr olishda ishlatiladi; Braziliyada esa asosiy boylik — keng o‘rmonlar va ko‘p daryolar.
Sinfda faoliyat

«Resurs va mamlakat» juftliklari: o‘quvchilar kartochkalarni moslashtiradi (geotermal – Islandiya, tayga – Rossiya, tropik o‘rmon – Braziliya, suv omborlari – Xitoy).

Mashq
1
Eng muhim agroiqlimiy ko‘rsatkichlarni ayting.
2
Yillik yog‘in 300 mm, mumkin bo‘lgan bug‘lanish 1 200 mm. Namlanish koeffitsiyentini toping va xulosa qiling.
3
Nega chuchuk suv ko‘p bo‘lsa-da, uning katta qismidan foydalanish qiyin?
4
Shimoliy va Janubiy o‘rmon mintaqalarini daraxt turlari bo‘yicha taqqoslang.