ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Afrikaning o‘rni, aholisi va xo‘jaligi

Darslar 49–50 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
49

Afrikaning geografik o‘rni va siyosiy xaritasi

Darslik: 140–142-betlar
MaqsadAfrikaning geografik o‘rni va siyosiy xaritasining shakllanishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mustamlaka · colony«Afrika yili» (1960) · the “Year of Africa” (1960)Sahroyi Kabir · the SaharaSaxel · the Sahel
Tushuntirish

Afrika Yevrosiyodan keyingi ikkinchi yirik qit’a; orollari bilan birga maydoni taxminan 30,3 mln km². Uni ekvator o‘rtasidan kesib o‘tadi, bosh meridian ham g‘arbidan o‘tadi, shu sababli qit’a to‘rtala yarim sharda joylashgan. Shimolda O‘rta dengiz, shimoli-sharqda Qizil dengiz, sharqda Hind okeani, g‘arbda Atlantika okeani bilan yuviladi. Gibraltar bo‘g‘izi uni Yevropadan, Suvaysh kanali va Qizil dengiz esa Osiyodan ajratadi; Suvaysh kanali Yevropa va Osiyo orasida eng muhim dengiz yo‘llaridan biri. Qirg‘oq chizig‘i kam parchalangan, orol va yarimorollar kam; eng katta oroli — Madagaskar. Hozir qit’ada 54 ta davlat bor (G‘arbiy Sahroning maqomi hal etilmagan). Buyuk geografik kashfiyotlar davridan Yevropa davlatlari Afrikani mustamlakaga aylantirdi; XX asr boshida faqat Efiopiya va Liberiya mustaqil edi. 1950-yillarda mustaqillik harakati kuchaydi, 1960-yil «Afrika yili» deb ataladi, chunki 17 davlat mustaqillikka erishdi. Eng yosh davlatlardan biri — 2011-yilda mustaqil bo‘lgan Janubiy Sudan. Mustamlaka davrida chegaralar ko‘pincha xalqlar va tabiiy chegaralarga e’tibor berilmay, to‘g‘ri chiziq bo‘lib chizilgan; shuning uchun xalqlar bo‘linib qolgan, ayrim joylarda ichki nizolar kelib chiqadi. Afrikada maydoni 1 mln km² dan ortiq 12 ta katta davlat (Jazoir, KDR, Sudan va boshqalar) va 16 ta dengizga chiqmaydigan davlat bor; 6 tasi orol davlat. Aksar davlatlar respublika, 3 tasi monarxiya. Resurslar boy: neft va gaz (Nigeriya, Jazoir, Angola), oltin, olmos, mis, uran va boshqalar. Tabiat zonalari: ekvatorial o‘rmonlar, savanna, chalacho‘l va cho‘l. Shimolda dunyodagi eng katta issiq cho‘l — Sahroyi Kabir, uning janubida Saxel; Saxelda iqlim o‘zgarishi va ortiqcha chorva boqish tufayli cho‘llashish kuchaymoqda va aholi qurg‘oqchilikdan azob chekadi.

1900faqat Efiopiya, Liberiya mustaqil196017 davlat mustaqil2011Janubiy Sudan
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ekvator yaqinida kunning uzunligi yil bo‘yi taxminan bir xil, shuning uchun u yerda yoz va qish orasida kun uzunligidagi katta farq yo‘q. Bizda esa kun uzunligi fasllarga qarab sezilarli o‘zgaradi. Quyoshning holati kun tartibiga ta’sir qiladi.

Kim ishlatadi

Parvoz rejalashtiruvchisi quyosh chiqish va botish vaqtini hisobga oladi, quyosh batareyalari o‘rnatuvchisi yorug‘lik soatlarini baholaydi, astronom kuzatuv vaqtini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi quyosh chiqishi va botishi vaqtini (telefon, gazeta yoki ob-havo sahifasidan) topib, kun uzunligini hisoblang; bir oydan keyin takrorlang. Quyoshga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaramang.

Namunalar
Chegaralar: Shimoliy Afrikada Jazoir va Liviya chegaralari deyarli to‘g‘ri chiziqlar, ular xalqlarni emas, mustamlakachilar kelishuvini aks ettiradi.
Suvaysh kanaliGibraltar bo‘g‘oziMadagaskar
Suvaysh kanali: Qizil dengiz bilan O‘rta dengizni ulaydi, kemalar Afrikani aylanib o‘tmaydi va sayohat qisqaradi.
Sinfda faoliyat

Xaritada ekvator, bosh meridian, Gibraltar bo‘g‘izi, Suvaysh kanali, Madagaskar, Sahroyi Kabir va Saxelni belgilang va Afrika qaysi yarim sharlarda joylashganini yozing.

Mashq
1
Afrika qaysi okean va dengizlar bilan yuviladi?
2
Afrikada nechta mustaqil davlat bor?
3
1960-yil nima uchun «Afrika yili» deyiladi?
4
Nima uchun Afrikada ko‘p davlatlar chegaralari to‘g‘ri chiziqli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →