ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Amaliy mashg‘ulot va masalalar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
14

Masalalar yechish

Darslik: 40–43-betlar
MaqsadBirinchi bobdagi masalalarni: gaz qonunlari, holat tenglamasi, zichlik, konsentratsiya bo‘yicha yechish.
Yangi so‘zlar
gaz qonuni · gas lawjarayon turi · type of processzichlik · densitymasala tahlili · problem analysis
Tushuntirish

Gaz masalalarini yechishda avval jarayon turini aniqlang: massa o‘zgarmasa va bitta parametr doimiy bo‘lsa, mos qonun (Boyl–Mariott, Gey-Lyussak yoki Sharl) qo‘llanadi; uchala parametr o‘zgarsa, Klapeyron tenglamasi p₁V₁/T₁ = p₂V₂/T₂. Massa yoki modda miqdori so‘ralsa, Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi pV = (m/M)RT ishlatiladi. Zichlikni ρ = pM/(RT) dan topib, ikki holat uchun ρ₂/ρ₁ = (p₂/p₁)(T₁/T₂) ni yozish mumkin. Temperatura kelvinda bo‘lsin; bosim va hajm esa nisbatda ishlatilsa, birliklar bir xil bo‘lsa yetarli (kPa, l). Natijani fizik mantiq bilan tekshiring (siqilsa bosim ortadi, isitilsa kengayadi).

ƒFormula
p₁V₁ / T₁ = p₂V₂ / T₂
m = const
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘li qishloqda 3000 m balandlikda bosim taxminan 70 kPa, harorat 270 K bo‘lsa, havo zichligi ρ = pM/(RT) = 7·10⁴ · 0,029 / (8,31 · 270) ≈ 0,9 kg/m³. Tekislikdagi taxminan 1,2 kg/m³ dan to‘rtdan biriga yaqin kam, shuning uchun har nafasda kislorod ham shuncha kam.

Kim ishlatadi

Tog‘ yo‘lboshchilari va tog‘ga chiquvchi sportchilar baland joyda nafas qiyinligini hisobga oladi, uchuvchilar kabina bosimini rejalashtiradi, shifokorlar tog‘li hududlarda davolash usullarini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ob-havo ma’lumotida tekislikdagi shahar va tog‘dagi qishloqning havo bosimini (hPa yoki mm sim. ust.) solishtiring va balandlik oshgani sari bosim kamayishini tekshiring.

Namunalar
27 °C va 150 kPa da gaz zichligi 1,8 kg/m³. 127 °C va 100 kPa da zichlik: ρ₂ = ρ₁(p₂/p₁)(T₁/T₂) = 1,8·(100/150)·(300/400) = 0,9 kg/m³.
Velosiped shinasi hajmi 2000 cm³, ichida 100 kPa. Nasosning har bir yurishi 200 cm³ havoni 100 kPa da beradi. 10 yurishdan keyin (temperatura bir xil): p₂ = 100·(2000 + 10·200)/2000 = 200 kPa.
Sinfda faoliyat

«Qaysi qonun?» o‘yini: o‘qituvchi masala shartini o‘qiydi (hisoblamasdan), guruhlar bir daqiqada jarayon turini, qonunni va formulani aytadi. To‘g‘ri javob uchun ochko beriladi.

Mashq
1
Hajmi o‘zgarmas gazning bosimi 250 kPa, temperaturasi 300 K dan 360 K ga ko‘tarildi. Yangi bosim necha kPa?
2
8,31 l hajmli idishda 300 K da va 300 kPa da azot (M = 28 g/mol) bor. Massasi necha gramm?
3
Gaz avval izoxorik qizdirildi, so‘ng izotermik kengaydi. Bosim har bosqichda qanday o‘zgardi?
4
Nega gaz masalalarida temperatura Selsiyda emas, kelvinda qo‘yiladi, bosim va hajm esa nisbatda kPa va l da qoldirilishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →