Darslar 13–14 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
14
Masalalar yechish
Darslik: 40–43-betlar
MaqsadBirinchi bobdagi masalalarni: gaz qonunlari, holat tenglamasi, zichlik, konsentratsiya bo‘yicha yechish.
Yangi so‘zlar
gaz qonuni · gas lawjarayon turi · type of processzichlik · densitymasala tahlili · problem analysis
Tushuntirish
Gaz masalalarini yechishda avval jarayon turini aniqlang: massa o‘zgarmasa va bitta parametr doimiy bo‘lsa, mos qonun (Boyl–Mariott, Gey-Lyussak yoki Sharl) qo‘llanadi; uchala parametr o‘zgarsa, Klapeyron tenglamasi p₁V₁/T₁ = p₂V₂/T₂. Massa yoki modda miqdori so‘ralsa, Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi pV = (m/M)RT ishlatiladi. Zichlikni ρ = pM/(RT) dan topib, ikki holat uchun ρ₂/ρ₁ = (p₂/p₁)(T₁/T₂) ni yozish mumkin. Temperatura kelvinda bo‘lsin; bosim va hajm esa nisbatda ishlatilsa, birliklar bir xil bo‘lsa yetarli (kPa, l). Natijani fizik mantiq bilan tekshiring (siqilsa bosim ortadi, isitilsa kengayadi).
Namunalar
27 °C va 150 kPa da gaz zichligi 1,8 kg/m³. 127 °C va 100 kPa da zichlik: ρ₂ = ρ₁(p₂/p₁)(T₁/T₂) = 1,8·(100/150)·(300/400) = 0,9 kg/m³.
Velosiped shinasi hajmi 2000 cm³, ichida 100 kPa. Nasosning har bir yurishi 200 cm³ havoni 100 kPa da beradi. 10 yurishdan keyin (temperatura bir xil): p₂ = 100·(2000 + 10·200)/2000 = 200 kPa.
Sinfda faoliyat
«Qaysi qonun?» o‘yini: o‘qituvchi masala shartini o‘qiydi (hisoblamasdan), guruhlar bir daqiqada jarayon turini, qonunni va formulani aytadi. To‘g‘ri javob uchun ochko beriladi.
Mashq
1
Hajmi o‘zgarmas gazning bosimi 250 kPa, temperaturasi 300 K dan 360 K ga ko‘tarildi. Yangi bosim necha kPa?
300
2
8,31 l hajmli idishda 300 K da va 300 kPa da azot (M = 28 g/mol) bor. Massasi necha gramm?
28 g
3
Gaz avval izoxorik qizdirildi, so‘ng izotermik kengaydi. Bosim har bosqichda qanday o‘zgardi?