ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Molekulalarning tezligi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
8

Masalalar yechish

Darslik: 28–29-betlar
MaqsadGaz molekulalarining tezligi, energiyasi va temperaturasiga oid masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
o‘rtacha kvadratik tezlik · root-mean-square speedo‘rtacha kinetik energiya · average kinetic energytezlik nisbati · speed ratioyaxlitlash · rounding
Tushuntirish

Bu mavzudagi masalalarda uchta formula asos bo‘ladi: Ek = (3/2)kT, v = √(3RT/M) va p = nkT. Avval nima so‘ralayotganini aniqlab, mos formulani tanlang va noma’lumni ifodalang (masalan T = Mv²/(3R)). Temperatura har doim kelvinda, molyar massa kg/mol da yoziladi. Ikki holatni solishtirishda doimiy kattaliklar qisqaradi: M va R bir xil bo‘lsa, v₂/v₁ = √(T₂/T₁). Natijaning mantiqini tekshiring: temperatura ortsa tezlik ham ortishi kerak, og‘irroq gazda tezlik kichikroq bo‘ladi.

KattalikFormula
o‘rtacha kinetik energiyaEₖ = (3/2)·k·T
o‘rtacha kvadratik tezlikv = √(3RT / M)
bosimp = n·k·T
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Geliy bilan to‘ldirilgan sharlar havo bilan to‘ldirilganlardan tezroq yumshab qoladi. Bir xil haroratda geliy atomlarining tezligi azot molekulalarinikidan √(28 : 4) = √7 ≈ 2,6 marta katta, shuning uchun ular rezina teshiklaridan tezroq chiqib ketadi.

Kim ishlatadi

Sanoatda geliy sizish sinovlarini o‘tkazuvchilar kichik va tez atomlardan foydalanib, eng mayda yoriqlarni topadi; ob-havo sharlarini tayyorlovchilar yengil gazning ketish tezligini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Agar uyda havo bilan to‘ldirilgan sharcha bo‘lsa, uning kattaligini bir necha kun kuzating. Sharcha bo‘lmasa, sport to‘pining qattiqligini har kuni qo‘l bilan bosib solishtiring.

Namunalar
Qanday temperaturada geliy (M = 4 g/mol) atomlarining o‘rtacha kvadratik tezligi 400 K dagi metan (M = 16 g/mol) molekulalarinikiga teng bo‘ladi? v ∝ √(T/M), demak THe/M_He = TCH₄/M_CH₄, THe = 400·4/16 = 100 K.
400 K dagi gaz sovitilganda molekulalarning o‘rtacha kvadratik tezligi 2 marta kamaydi. v ∝ √T bo‘lgani uchun T 4 marta kamayadi: T₂ = 400/4 = 100 K, ya’ni temperatura 300 K ga pasaygan.
Sinfda faoliyat

Ikki guruh musobaqasi: o‘qituvchi gaz va temperatura beradi (masalan, azot, 300 K), guruhlar v ni hisoblab, javobni mantiqiy tekshiradi; to‘g‘ri va asosli javob bergan guruh ochko oladi. Kalkulyatordan foydalanish mumkin.

Mashq
1
27 °C da kislorod (M = 0,032 kg/mol) molekulalarining o‘rtacha kvadratik tezligini baholang.
2
Molekulaning o‘rtacha kinetik energiyasi 8,28·10⁻²¹ J bo‘lgan gazning temperaturasini toping (k = 1,38·10⁻²³ J/K).
3
Gaz 250 K temperaturada. Molekulalarning o‘rtacha kvadratik tezligi 2 marta ortishi uchun temperaturani necha kelvinga oshirish kerak?
4
Nega yengil vodorod Yerning atmosferasidan og‘ir gazlarga nisbatan oson chiqib ketadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihamiz nomi va logotipiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →