ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Linzalar va tasvir yasash

Darslar 54–55 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
55

Yupqa linza yordamida tasvir yasash

Darslik: 146–147-betlar
MaqsadYupqa linzada tasvir yasash, linza formulasi 1/F = 1/d + 1/f va chiziqli kattalashtirish Γ = f/d ni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
haqiqiy tasvir · real imagemavhum tasvir · virtual imagelinza formulasi · lens formulachiziqli kattalashtirish · linear magnification
Tushuntirish

Tasvirni yasash uchun uchta qulay nur olinadi: bosh optik o‘qqa parallel nur (linzadan keyin fokusdan o‘tadi), fokusdan o‘tgan nur (linzadan keyin o‘qqa parallel bo‘ladi) va linza markazidan o‘tgan nur (sinmaydi). Ularning kesishgan nuqtasi tasvir nuqtasidir. Linza formulasi 1/F = 1/d + 1/f (d – buyumdan, f – tasvirdan linzagacha masofa), chiziqli kattalashtirish Γ = f/d = H/h. Yig‘uvchi linzada d > 2F bo‘lsa, tasvir haqiqiy, teskari, kichraygan; d = 2F da teng o‘lchamli; F < d < 2F da kattalashgan; d = F da tasvir hosil bo‘lmaydi; d < F da tasvir mavhum, to‘g‘ri va kattalashgan (lupa). Sochuvchi linza har doim mavhum, to‘g‘ri, kichraygan tasvir beradi; unda F va f manfiy olinadi. Haqiqiy tasvirni ekranda ko‘rish mumkin, mavhumini esa faqat linza orqali ko‘z bilan ko‘ramiz.

2FFF2Fbuyumtasvir
2FFF2F

F = 4 sm · d = 6 sm · d′ = 12 sm

1/F = 1/d + 1/d′ · haqiqiy, teskari, kattalashgan

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfdagi proyektorning linzasi F = 10 cm, u eni 4 cm bo‘lgan slaydni 3 m naridagi devorga tushiradi. 1/F = 1/d + 1/f formulaga ko‘ra slayd linzadan d ≈ 10,3 cm masofada turadi, kattalashtirish Γ = f/d ≈ 29, devordagi tasvir esa taxminan 4 · 29 ≈ 1,2 m kenglikda bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Telefon va kamera loyihachilari tasvir sensor ustida aniq tushishi uchun linza oralig‘ini hisoblaydi, kinoproyektorchilar ekrandagi tasvir o‘lchamini boshqaradi, oftalmologlar ko‘zdagi tasvir hosil bo‘lishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Toza metall qoshiqning ichki (botiq) va tashqi tomonida o‘z aksingizga qarang: biri ag‘darilgan, ikkinchisi to‘g‘ri ko‘rinadi. Bu oyna, linza emas, lekin tasvir hosil bo‘lishining shunga o‘xshash qonuniyatini ko‘rsatadi.

Namunalar
2FFF2Fbuyumtasvir
F = 10 cm, d = 30 cm: 1/f = 1/10 – 1/30 = 2/30, f = 15 cm; Γ = 15/30 = 0,5 – tasvir haqiqiy, teskari, 2 marta kichik.
2FFF2Fbuyumtasvir
F = 12 cm, d = 16 cm: 1/f = 1/12 – 1/16 = 1/48, f = 48 cm; Γ = 48/16 = 3 – haqiqiy, teskari, 3 marta katta.
Sinfda faoliyat

Daftarda chizing: F = 4 katak bo‘lgan linza va unga d = 6, 8 va 3 katak masofadagi buyum nuqtalari uchun uchta nur yordamida tasvirni yasang. Har bir holda tasvirning turini ayting va formula bilan tekshiring.

Mashq
1
Yig‘uvchi linzada qaysi holatda mavhum tasvir hosil bo‘ladi?
2
F = 8 cm va d = 24 cm bo‘lsa, f necha cm?
3
Γ = 3 bo‘lib, d = 12 cm. Tasvir qanday masofada (f)?
4
Nima uchun sochuvchi linzada tasvirni ekranda ko‘rib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →