Yorug‘likning qaytish va sinish qonunlari
Yorug‘lik energiyasi ko‘chish yo‘nalishini bildiruvchi geometrik chiziq yorug‘lik nuri deyiladi. Geometrik optika to‘rt qonunga tayanadi: yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishi (soya shundan hosil bo‘ladi), nurlarning mustaqilligi (kesishganda bir-biriga ta’sir qilmaydi), qaytish va sinish. Qaytish qonuni: tushgan va qaytgan nur hamda tushish nuqtasidagi perpendikulyar bir tekislikda yotadi, qaytish burchagi tushish burchagiga teng, γ = α. Silliq sirt nurni tekis qaytaradi (ko‘zgu), g‘adir-budur sirt tarqoq (diffuz) qaytaradi. Sinish qonuni: sin α / sin β = n₂₁ = n₂/n₁ = v₁/v₂. Absolyut sindirish ko‘rsatkichi n = c/v (havo ≈ 1, suv 1,33, shisha taxminan 1,5, olmos 2,42). Optik zichroq muhitga (n katta) o‘tganda nur perpendikulyarga yaqinlashadi (β < α), siyrakroqqa o‘tganda undan uzoqlashadi. Perpendikulyar tushgan nur sinmaydi.
α = 40° · β = 25,4° · sin α / sin β = 1,5
Nur zichroq muhitga o‘tganda normalga yaqinlashadi
1 m li tayoq 0,8 m uzunlikdagi soya tashlaydi. Shu paytda daraxt 8 m uzunlikdagi soya tashlaydi. Yorug‘lik to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalgani uchun soyalar balandliklarga mutanosib, demak daraxt tayoqdan 8 : 0,8 = 10 marta baland, ya’ni taxminan 10 m.
Geodezistlar va quruvchilar balandlikni soyadan baholaydi, optiklar sinish qonunidan foydalanib linza va ko‘zoynak yasaydi, shisha ishlab chiqaruvchilar esa sindirish ko‘rsatkichini nazorat qiladi.
Yumaloq, shaffof, suvga to‘la shisha yoki stakanni bosma matndan bir necha santimetr uzoqlikda tutib, harflar qanday o‘zgarishini kuzating. Shishani asta uzoqlashtirsangiz, tasvir ag‘dariladimi?
Tajriba: qorong‘i xonada yassi ko‘zguga kichik fonar nurini (kattalar yordamida, kuchli lazer ishlatmang) turli burchak ostida yo‘nalting va tushgan hamda qaytgan nur orasidagi burchakni transportir bilan o‘lchang. α va γ ni solishtiring. Yorug‘likni hech qachon ko‘zga yo‘naltirmang.