ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yorug‘lik tezligi, qaytish va sinish qonunlari

Darslar 48–49 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
49

Yorug‘likning qaytish va sinish qonunlari

Darslik: 134–137-betlar
MaqsadYorug‘lik nuri, geometrik optika qonunlari, qaytish va sinish qonunlari hamda absolyut sindirish ko‘rsatkichi n = c/v ni bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik nuri · light rayqaytish burchagi · angle of reflectionsinish burchagi · angle of refractionabsolyut sindirish ko‘rsatkichi n · absolute refractive index n
Tushuntirish

Yorug‘lik energiyasi ko‘chish yo‘nalishini bildiruvchi geometrik chiziq yorug‘lik nuri deyiladi. Geometrik optika to‘rt qonunga tayanadi: yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishi (soya shundan hosil bo‘ladi), nurlarning mustaqilligi (kesishganda bir-biriga ta’sir qilmaydi), qaytish va sinish. Qaytish qonuni: tushgan va qaytgan nur hamda tushish nuqtasidagi perpendikulyar bir tekislikda yotadi, qaytish burchagi tushish burchagiga teng, γ = α. Silliq sirt nurni tekis qaytaradi (ko‘zgu), g‘adir-budur sirt tarqoq (diffuz) qaytaradi. Sinish qonuni: sin α / sin β = n₂₁ = n₂/n₁ = v₁/v₂. Absolyut sindirish ko‘rsatkichi n = c/v (havo ≈ 1, suv 1,33, shisha taxminan 1,5, olmos 2,42). Optik zichroq muhitga (n katta) o‘tganda nur perpendikulyarga yaqinlashadi (β < α), siyrakroqqa o‘tganda undan uzoqlashadi. Perpendikulyar tushgan nur sinmaydi.

αγβhavoshisha
αβhavo n = 1shisha n = 1,5

α = 40° · β = 25,4° · sin α / sin β = 1,5

Nur zichroq muhitga o‘tganda normalga yaqinlashadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

1 m li tayoq 0,8 m uzunlikdagi soya tashlaydi. Shu paytda daraxt 8 m uzunlikdagi soya tashlaydi. Yorug‘lik to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalgani uchun soyalar balandliklarga mutanosib, demak daraxt tayoqdan 8 : 0,8 = 10 marta baland, ya’ni taxminan 10 m.

Kim ishlatadi

Geodezistlar va quruvchilar balandlikni soyadan baholaydi, optiklar sinish qonunidan foydalanib linza va ko‘zoynak yasaydi, shisha ishlab chiqaruvchilar esa sindirish ko‘rsatkichini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Yumaloq, shaffof, suvga to‘la shisha yoki stakanni bosma matndan bir necha santimetr uzoqlikda tutib, harflar qanday o‘zgarishini kuzating. Shishani asta uzoqlashtirsangiz, tasvir ag‘dariladimi?

Namunalar
Nur havodan (n = 1) shishaga (n = 1,5) 30° da tushadi: sin β = sin 30°/1,5 = 0,5/1,5 ≈ 0,333, β ≈ 19,5°.
Shishada yorug‘lik tezligi v = c/n = 3·10⁸/1,5 = 2·10⁸ m/s.
Sinfda faoliyat

Tajriba: qorong‘i xonada yassi ko‘zguga kichik fonar nurini (kattalar yordamida, kuchli lazer ishlatmang) turli burchak ostida yo‘nalting va tushgan hamda qaytgan nur orasidagi burchakni transportir bilan o‘lchang. α va γ ni solishtiring. Yorug‘likni hech qachon ko‘zga yo‘naltirmang.

Mashq
1
Qaytish qonunini ayting.
2
Tushgan va qaytgan nur orasidagi burchak 110° bo‘lsa, tushish burchagi nechaga teng?
3
Yorug‘lik havodan suvga (n = 1,33) 40° da tushmoqda. Sinish burchagi katta yoki kichikmi?
4
Suvli stakandagi tanga nega yuqoriroq ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov hisobi: davom etamizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →