☰ Mundarija · Fizika

Yorug‘lik tezligi, qaytish va sinish qonunlari

Darslar 48–49 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
49

Yorug‘likning qaytish va sinish qonunlari

Darslik: 134–137-betlar
MaqsadYorug‘lik nuri, geometrik optika qonunlari, qaytish va sinish qonunlari hamda absolyut sindirish ko‘rsatkichi n = c/v ni bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik nuri · light rayqaytish burchagi · angle of reflectionsinish burchagi · angle of refractionabsolyut sindirish ko‘rsatkichi n · absolute refractive index n
Tushuntirish

Yorug‘lik energiyasi ko‘chish yo‘nalishini bildiruvchi geometrik chiziq yorug‘lik nuri deyiladi. Geometrik optika to‘rt qonunga tayanadi: yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalishi (soya shundan hosil bo‘ladi), nurlarning mustaqilligi (kesishganda bir-biriga ta’sir qilmaydi), qaytish va sinish. Qaytish qonuni: tushgan va qaytgan nur hamda tushish nuqtasidagi perpendikulyar bir tekislikda yotadi, qaytish burchagi tushish burchagiga teng, γ = α. Silliq sirt nurni tekis qaytaradi (ko‘zgu), g‘adir-budur sirt tarqoq (diffuz) qaytaradi. Sinish qonuni: sin α / sin β = n₂₁ = n₂/n₁ = v₁/v₂. Absolyut sindirish ko‘rsatkichi n = c/v (havo ≈ 1, suv 1,33, shisha taxminan 1,5, olmos 2,42). Optik zichroq muhitga (n katta) o‘tganda nur perpendikulyarga yaqinlashadi (β < α), siyrakroqqa o‘tganda undan uzoqlashadi. Perpendikulyar tushgan nur sinmaydi.

Namunalar
Nur havodan (n = 1) shishaga (n = 1,5) 30° da tushadi: sin β = sin 30°/1,5 = 0,5/1,5 ≈ 0,333, β ≈ 19,5°.
Shishada yorug‘lik tezligi v = c/n = 3·10⁸/1,5 = 2·10⁸ m/s.
Sinfda faoliyat

Tajriba: qorong‘i xonada yassi ko‘zguga kichik fonar nurini (kattalar yordamida, kuchli lazer ishlatmang) turli burchak ostida yo‘nalting va tushgan hamda qaytgan nur orasidagi burchakni transportir bilan o‘lchang. α va γ ni solishtiring. Yorug‘likni hech qachon ko‘zga yo‘naltirmang.

Mashq
1
Qaytish qonunini ayting.
2
Tushgan va qaytgan nur orasidagi burchak 110° bo‘lsa, tushish burchagi nechaga teng?
3
Yorug‘lik havodan suvga (n = 1,33) 40° da tushmoqda. Sinish burchagi katta yoki kichikmi?
4
Suvli stakandagi tanga nega yuqoriroq ko‘rinadi?