ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Erish va bug‘lanish issiqligi

Darslar 42–43 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
43

Bug‘lanish va kondensatsiya

Darslik: 116–118-betlar
MaqsadBug‘lanish, kondensatsiya va qaynashni, solishtirma bug‘lanish issiqligi r va Q = rm formulasini bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
bug‘lanish · evaporationkondensatsiya · condensationqaynash · boilingsolishtirma bug‘lanish issiqligi r · specific heat of vaporisation r
Tushuntirish

Suyuqlik sirtidan molekulalarning uchib chiqishi bug‘lanish, bug‘ning suyuqlikka aylanishi kondensatsiya deyiladi. Bug‘lanishda eng tez molekulalar chiqib ketadi, shuning uchun suyuqlik soviydi; harorat yuqori, sirt katta va shamol bor bo‘lsa, bug‘lanish tezlashadi. Yopiq idishda bug‘lanish va kondensatsiya tezliklari tenglashib, dinamik muvozanat o‘rnatiladi, bunday bug‘ to‘yingan deyiladi; to‘yinmagan bug‘ning bosimi to‘yinganinikidan kichik. Qaynash – suyuqlikning butun hajmida bug‘ pufakchalari hosil bo‘lishi; u to‘yingan bug‘ bosimi tashqi bosimga tenglashganda boshlanadi, shuning uchun bosim ortsa qaynash temperaturasi ko‘tariladi (tez pishirgich), tog‘da pasayadi (5 km balandlikda suv taxminan 84 °C da qaynaydi). Qaynash temperaturasidagi 1 kg suyuqlikni bug‘ga aylantirishga kerak issiqlik solishtirma bug‘lanish issiqligi r; Q = rm, suv uchun r = 2,3·10⁶ J/kg.

JarayonO‘tish
bug‘lanishsuyuqlik → bug‘
kondensatsiyabug‘ → suyuqlik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

An’anaviy sopol ko‘zadagi suv havodan salqinroq turadi: suv g‘ovak devordan tashqariga o‘tib bug‘lanadi va issiqlik oladi. Atigi 10 g suv bug‘lanishi Q = rm = 2 300 000 · 0,01 = 23 000 J oladi, bu 1 kg suvni 23 000 : 4200 ≈ 5 °C sovitishga yetadi.

Kim ishlatadi

Kulollar bug‘lanish bilan sovuq saqlanadigan idishlar yasaydi, dehqonlar sabzavot omborida bug‘lanishli sovutgichdan foydalanadi, sovutish minoralari muhandislari suv bug‘lanishi bilan zavod issiqligini chiqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Xona haroratidagi suv shishasining birini nam matoga o‘rab, xuddi shunday ikkinchisini quruq qoldiring va 20 daqiqadan keyin qo‘l bilan solishtiring.

Namunalar
0,2 kg suvni 100 °C da bug‘ga aylantirish: Q = rm = 2 300 000·0,2 = 460 000 J.
Q, kJt, °C5001000150020002500204060801001200100
1 kg suvni 20 °C dan 100 °C gacha isitib, so‘ng bug‘lantirish: Q = 1·4200·80 + 2 300 000 = 336 000 + 2 300 000 = 2 636 000 J.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: ikkita bir xil stakanga bir xil miqdorda suv quyib, biriga keng likopcha, ikkinchisiga kichik stakan ishlating va ikki kunda suv sathini belgilang. Qaysi birida suv ko‘proq kamaydi? Qaynoq suv va bug‘ bilan faqat kattalar bilan ishlang: bug‘ kuydiradi; tez pishirgich qopqog‘ini o‘zingiz ochmang.

Mashq
1
Nima uchun bug‘lanayotgan suyuqlik soviydi?
2
0,5 kg suvni 100 °C da bug‘lantirish uchun necha J issiqlik kerak (r = 2 300 000 J/kg)?
3
Nima uchun tog‘da tuxum pishirish uzoqroq davom etadi?
4
To‘yingan bug‘ nima?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →