☰ Mundarija · Fizika

Dvigatel masalalari va III bobni takrorlash

Darslar 32–33 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
33

III bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 91–93-betlar
MaqsadIII bobni umumlashtirish: dvigatellar turlari, FIK va Karno formulalari, tabiatga ta’siri; test topshiriqlari.
Yangi so‘zlar
issiqlik dvigateli · heat engineKarno sikli · Carnot cycleFIK · efficiencysovitish mashinasi · refrigerating machine
Tushuntirish

Bob xulosasi: issiqlik dvigateli yoqilg‘i ichki energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi; turlari – ichki yonuv, dizel va reaktiv dvigatel. Har qanday dvigatel isitkich (T₁), ishchi jism va sovitkich (T₂) dan iborat va sikllarda ishlaydi. A = Q₁ – Q₂; η = A/Q₁; ideal mashinada η = (T₁ – T₂)/T₁ (Karno sikli: 2 izoterma, 2 adiabata). η doim 1 dan kichik. Yoqilg‘ini yoqish tabiatga ta’sir qiladi (CO₂, CO, qurum), freonlar ozon qatlamiga zarar yetkazgan; ularni kamaytirish uchun FIK ni oshirish va qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish kerak. Testlarda: 1) FIKni foizdan kasrga aylantiring; 2) temperaturalarni kelvinda yozing; 3) «A» va «Q₁» ni adashtirmang.

Namunalar
Ideal dvigatelda T₁ = 400 K, T₂ = 300 K, Q₁ = 1200 J: η = 100/400 = 0,25; A = 0,25·1200 = 300 J; Q₂ = 900 J.
Test: dvigatel isitkichdan 500 J olib, sovitkichga 350 J beradi. A = 150 J; η = 150/500 = 0,3 = 30 %.
Sinfda faoliyat

Bob «qisqa test»: 10 ta savol (to‘rt javobli); har guruh javoblarini kartochkada ko‘rsatadi. Eng ko‘p xato qilingan savolni birga tahlil qiling.

Mashq
1
Karno siklida qanday jarayonlar bor?
2
500 J issiqlik olgan dvigatel 350 J ni sovitkichga berdi. FIK necha foiz?
3
T₂ = 250 K, T₁ = 500 K. Ideal mashinaning FIK (%)?
4
Nega dvigatellarni takomillashtirish va qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish muhim?