ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Dvigatel masalalari va tabiatni muhofaza qilish

Darslar 30–31 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
31

Issiqlik mashinalari va tabiatni muhofaza qilish

Darslik: 87–88-betlar
MaqsadIssiqlik mashinalarining atrof-muhitga ta’sirini va zararni kamaytirish yo‘llarini bilish.
Yangi so‘zlar
zararli gazlar · harmful gasesissiqxona effekti · greenhouse effectozon qatlami · ozone layermuqobil energiya · alternative energy
Tushuntirish

Issiqlik mashinalari transport, elektr energiyasi ishlab chiqarish va sanoatda juda zarur, lekin yoqilg‘i yonganda atmosferaga karbonat angidrid CO₂, is gazi CO, azot oksidlari va qurum chiqadi. CO₂ issiqxona effektini kuchaytirib, iqlim isishiga hissa qo‘shadi; is gazi zaharli. 1 kg benzin yonganda taxminan 3 kg CO₂ hosil bo‘ladi. Foydali ish koeffitsiyenti 100 % dan kichik bo‘lgani uchun yoqilg‘i energiyasining katta qismi atrofga issiqlik bo‘lib ketadi. Sovitish mashinalarida (muzlatgich) ilgari ishlatilgan ba’zi sovituvchi moddalar (freonlar) atmosferadagi ozon qatlamini yemirgani uchun hozir ular ozonga zarar yetkazmaydigan moddalar bilan almashtirilgan. Zararni kamaytirish: dvigatellar FIKini oshirish, tozalovchi filtrlar va katalizatorlar, jamoat transporti, elektr transporti, quyosh va boshqa qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish. Yopiq garajda dvigatelni yoqmang: is gazi o‘ldirishi mumkin.

!Xavfsizlik
Yopiq garajda dvigatelni ishga tushirmang: is gazi CO zaharli.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzoq tirbandlikda bir soat davomida bir joyda turib ishlayotgan avtomobil taxminan 0,8 l benzin yoqadi, bu esa ochiq yo‘lda taxminan 10 km yurishga yetadi, lekin mashina joyidan qimirlamaydi.

Kim ishlatadi

Ekologlar havo sifatini o‘lchaydi, transport rejalashtiruvchilar tirbandlikni kamaytiradi, mexaniklar toza yonishni ta’minlovchi katalizator va dvigatel sozlamalarini o‘rnatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda derazadan turib bir daqiqada nechta transport o‘tishini sanang va ularni yengil mashina, avtobus va yuk mashinasiga ajratib yozing.

Namunalar
Avtomobil FIK = 30 % bo‘lsa, 1 kg benzin (46 MJ) dan foydali ish 0,3·46 = 13,8 MJ, qolgan 32,2 MJ issiqlik bo‘lib atrofga ketadi.
Taxminan 3 kg CO₂/kg benzin hisobi bo‘yicha, 10 kg benzin yoqqan avtomobil taxminan 30 kg CO₂ chiqaradi. Shuning uchun yoqilg‘ini tejash va yo‘lni qisqartirish tabiatga foyda.
Sinfda faoliyat

Mini-loyiha: oilangiz yoki maktabingiz uchun CO₂ ni kamaytiradigan 3 ta oddiy chorani (piyoda yurish, jamoat transporti, xonani isitish yo‘qotishini kamaytirish) yozing va har birining foydasini bir gapda tushuntiring. Hech qanday yoqilg‘i yoki dvigatel bilan ishlamang.

Mashq
1
Issiqlik dvigatellari atrof-muhitga qanday zarar yetkazadi? Ikkita misol keltiring.
2
FIK 30 % bo‘lgan avtomobil 5 kg benzin (q = 46 MJ/kg) dan necha MJ foydali ish oladi?
3
Atrof-muhitga zararni kamaytirishning uchta yo‘lini ayting.
4
Nega yopiq garajda dvigatelni ishga tushirish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBuyurtma jadvaliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →