Issiqlik jarayonlarining qaytmasligi. Termodinamikaning ikkinchi qonuni
Qaytar jarayon – sistema avval bir yo‘nalishda, so‘ng teskarisiga o‘tib, boshlang‘ich holatiga qaytganda tashqi muhitda hech qanday o‘zgarish qolmaydigan jarayon. Ishqalanishsiz mayatnik yoki prujinadagi yukning tebranishi qaytar jarayonga yaqin. Barcha issiqlik jarayonlari qaytmas: issiq jism atrofga issiqlik beradi, lekin sovuq jismdan issiqqa issiqlik o‘z-o‘zidan o‘tmaydi; bo‘sh idish bilan tutashtirilgan gaz idishlar orasida tekis taqsimlanadi va o‘z-o‘zidan qaytib to‘planmaydi; to‘siqqa urilgan o‘q isiydi, lekin isigan o‘q va to‘siq o‘z-o‘zidan o‘qni qayta harakatga keltirmaydi. Nemis olimi R. Klauzius umumlashtirib, termodinamikaning ikkinchi qonunini aytdi: sovuqroq sistemadan issiqroq sistemaga, ikkala sistemada yoki atrofdagi jismlarda biror o‘zgarish bo‘lmasdan, issiqlik o‘tkazib bo‘lmaydi. Birinchi qonun faqat energiya saqlanishini aytadi, ikkinchisi esa jarayonlar yo‘nalishini ko‘rsatadi.
Yangi 52 varaqli kartalar dastasi tartib bilan joylashgan. Bir necha marta yaxshilab aralashtirilgach tartib yo‘qoladi va yana aralashtirish asl tartibni deyarli hech qachon qaytarmaydi: mumkin bo‘lgan tartiblar taxminan 8·10⁶⁷ ta, asl tartib esa bittagina. Issiqlik ham o‘z-o‘zidan issiqdan sovuqqa tarqaladi, lekin o‘z-o‘zidan qaytib yig‘ilmaydi.
Muhandislar elektr stansiyalarida qaytmas yo‘qotishlarni (ishqalanish, issiqlik oqimi) kamaytirishga harakat qiladi, olimlar vaqt yo‘nalishini entropiya bilan bog‘laydi, kino montajchilari teskari tasvirning g‘alati ko‘rinishini ishlatadi.
Telefonda qisqa videoni teskari yo‘nalishda ko‘ring (yoki xayolda tasavvur qiling) va qaysi hodisalar «mumkin emas» ko‘rinishini, nega shunday ekanini yozing.
Kuzatish: bir stakan iliq suvga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i (yoki choy) tomizing, taralib ketishini kuzating. Bo‘yoq o‘z-o‘zidan bir joyga qaytib to‘planadimi? Bu qaysi qonunga misol? Faqat oziq-ovqat bo‘yog‘i yoki choydan foydalaning, iliq suvni kattalar tayyorlasin.