ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Birinchi qonun masalalari va ikkinchi qonun

Darslar 24–25 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
25

Issiqlik jarayonlarining qaytmasligi. Termodinamikaning ikkinchi qonuni

Darslik: 72-bet
MaqsadQaytar va qaytmas jarayonlarni farqlash; termodinamikaning ikkinchi qonunini (Klauzius) ta’riflash.
Yangi so‘zlar
qaytar jarayon · reversible processqaytmas jarayon · irreversible processtermodinamikaning ikkinchi qonuni · second law of thermodynamicsissiqlik uzatish yo‘nalishi · direction of heat transfer
Tushuntirish

Qaytar jarayon – sistema avval bir yo‘nalishda, so‘ng teskarisiga o‘tib, boshlang‘ich holatiga qaytganda tashqi muhitda hech qanday o‘zgarish qolmaydigan jarayon. Ishqalanishsiz mayatnik yoki prujinadagi yukning tebranishi qaytar jarayonga yaqin. Barcha issiqlik jarayonlari qaytmas: issiq jism atrofga issiqlik beradi, lekin sovuq jismdan issiqqa issiqlik o‘z-o‘zidan o‘tmaydi; bo‘sh idish bilan tutashtirilgan gaz idishlar orasida tekis taqsimlanadi va o‘z-o‘zidan qaytib to‘planmaydi; to‘siqqa urilgan o‘q isiydi, lekin isigan o‘q va to‘siq o‘z-o‘zidan o‘qni qayta harakatga keltirmaydi. Nemis olimi R. Klauzius umumlashtirib, termodinamikaning ikkinchi qonunini aytdi: sovuqroq sistemadan issiqroq sistemaga, ikkala sistemada yoki atrofdagi jismlarda biror o‘zgarish bo‘lmasdan, issiqlik o‘tkazib bo‘lmaydi. Birinchi qonun faqat energiya saqlanishini aytadi, ikkinchisi esa jarayonlar yo‘nalishini ko‘rsatadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangi 52 varaqli kartalar dastasi tartib bilan joylashgan. Bir necha marta yaxshilab aralashtirilgach tartib yo‘qoladi va yana aralashtirish asl tartibni deyarli hech qachon qaytarmaydi: mumkin bo‘lgan tartiblar taxminan 8·10⁶⁷ ta, asl tartib esa bittagina. Issiqlik ham o‘z-o‘zidan issiqdan sovuqqa tarqaladi, lekin o‘z-o‘zidan qaytib yig‘ilmaydi.

Kim ishlatadi

Muhandislar elektr stansiyalarida qaytmas yo‘qotishlarni (ishqalanish, issiqlik oqimi) kamaytirishga harakat qiladi, olimlar vaqt yo‘nalishini entropiya bilan bog‘laydi, kino montajchilari teskari tasvirning g‘alati ko‘rinishini ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefonda qisqa videoni teskari yo‘nalishda ko‘ring (yoki xayolda tasavvur qiling) va qaysi hodisalar «mumkin emas» ko‘rinishini, nega shunday ekanini yozing.

Namunalar
Sinflash: (a) ishqalanishsiz mayatnik – qaytarga yaqin; (b) muzning iliq choyda erishi – qaytmas; (c) stakan sinishi – qaytmas; (d) sovuq xonada kofening sovishi – qaytmas.
Muzlatgich sovuq ichkaridan issiq xonaga issiqlik uzatadi, lekin bu o‘z-o‘zidan emas: kompressor elektr energiyasi bilan ish bajaradi va atrofdagi havo isiydi. Shuning uchun u Klauziusning qoidasiga zid emas.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: bir stakan iliq suvga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i (yoki choy) tomizing, taralib ketishini kuzating. Bo‘yoq o‘z-o‘zidan bir joyga qaytib to‘planadimi? Bu qaysi qonunga misol? Faqat oziq-ovqat bo‘yog‘i yoki choydan foydalaning, iliq suvni kattalar tayyorlasin.

Mashq
1
Qaytar jarayonni ta’riflang va misol keltiring.
2
Issiqlik o‘z-o‘zidan 20 °C li jismdan 60 °C li jismga o‘ta oladimi?
3
Qaysi biri qaytmas: prujinadagi yuk tebranishi (ishqalanishsiz) yoki issiq choyning sovishi?
4
Muzlatgich ikkinchi qonunni buzadimi? Nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →