Darslar 24–25 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
25
Issiqlik jarayonlarining qaytmasligi. Termodinamikaning ikkinchi qonuni
Darslik: 72-bet
MaqsadQaytar va qaytmas jarayonlarni farqlash; termodinamikaning ikkinchi qonunini (Klauzius) ta’riflash.
Yangi so‘zlar
qaytar jarayon · reversible processqaytmas jarayon · irreversible processtermodinamikaning ikkinchi qonuni · second law of thermodynamicsissiqlik uzatish yo‘nalishi · direction of heat transfer
Tushuntirish
Qaytar jarayon – sistema avval bir yo‘nalishda, so‘ng teskarisiga o‘tib, boshlang‘ich holatiga qaytganda tashqi muhitda hech qanday o‘zgarish qolmaydigan jarayon. Ishqalanishsiz mayatnik yoki prujinadagi yukning tebranishi qaytar jarayonga yaqin. Barcha issiqlik jarayonlari qaytmas: issiq jism atrofga issiqlik beradi, lekin sovuq jismdan issiqqa issiqlik o‘z-o‘zidan o‘tmaydi; bo‘sh idish bilan tutashtirilgan gaz idishlar orasida tekis taqsimlanadi va o‘z-o‘zidan qaytib to‘planmaydi; to‘siqqa urilgan o‘q isiydi, lekin isigan o‘q va to‘siq o‘z-o‘zidan o‘qni qayta harakatga keltirmaydi. Nemis olimi R. Klauzius umumlashtirib, termodinamikaning ikkinchi qonunini aytdi: sovuqroq sistemadan issiqroq sistemaga, ikkala sistemada yoki atrofdagi jismlarda biror o‘zgarish bo‘lmasdan, issiqlik o‘tkazib bo‘lmaydi. Birinchi qonun faqat energiya saqlanishini aytadi, ikkinchisi esa jarayonlar yo‘nalishini ko‘rsatadi.
Muzlatgich sovuq ichkaridan issiq xonaga issiqlik uzatadi, lekin bu o‘z-o‘zidan emas: kompressor elektr energiyasi bilan ish bajaradi va atrofdagi havo isiydi. Shuning uchun u Klauziusning qoidasiga zid emas.
Sinfda faoliyat
Kuzatish: bir stakan iliq suvga bir tomchi oziq-ovqat bo‘yog‘i (yoki choy) tomizing, taralib ketishini kuzating. Bo‘yoq o‘z-o‘zidan bir joyga qaytib to‘planadimi? Bu qaysi qonunga misol? Faqat oziq-ovqat bo‘yog‘i yoki choydan foydalaning, iliq suvni kattalar tayyorlasin.
Mashq
1
Qaytar jarayonni ta’riflang va misol keltiring.
Jarayon teskari yo‘nalishda o‘tib, sistema boshlang‘ich holatiga qaytganda tashqi muhitda o‘zgarish qolmaydi; ishqalanishsiz mayatnik tebranishi.
2
Issiqlik o‘z-o‘zidan 20 °C li jismdan 60 °C li jismga o‘ta oladimi?
Yo‘q, issiqlik o‘z-o‘zidan faqat issiqdan sovuqqa o‘tadi (ikkinchi qonun).
3
Qaysi biri qaytmas: prujinadagi yuk tebranishi (ishqalanishsiz) yoki issiq choyning sovishi?
Issiq choyning sovishi.
4
Muzlatgich ikkinchi qonunni buzadimi? Nega?
Yo‘q: issiqlik o‘z-o‘zidan emas, kompressor bajarayotgan ish evaziga uzatiladi va atrof o‘zgaradi.