ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yoqilg‘i va termodinamikaning birinchi qonuni

Darslar 22–23 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
23

Termodinamikaning birinchi qonuni

Darslik: 67–69-betlar
MaqsadTermodinamikaning birinchi qonuni Q = ΔU + A ni ta’riflash va izotermik, izobarik, izoxorik hamda adiabatik jarayonlarga qo‘llash.
Yangi so‘zlar
termodinamikaning birinchi qonuni · first law of thermodynamicsadiabatik jarayon · adiabatic processenergiyaning saqlanish qonuni · law of conservation of energyissiqlik izolyatsiyasi · thermal insulation
Tushuntirish

Energiya yo‘qdan paydo bo‘lmaydi va yo‘qolmaydi, faqat bir turdan boshqasiga aylanadi; termodinamikaning birinchi qonuni shu qonunning issiqlik hodisalaridagi ko‘rinishi (R. Mayer, G. Gelmgols, J. Joul, XIX asr o‘rtalari). Sistemaga berilgan issiqlik miqdori uning ichki energiyasini o‘zgartirishga va tashqi kuchlarga qarshi ish bajarishga sarflanadi: Q = ΔU + A. Izotermik jarayonda T = const, ΔU = 0, demak Q = A. Izobarik jarayonda Q = ΔU + pΔV. Izoxorik jarayonda A = 0, shuning uchun Q = ΔU. Atrof bilan issiqlik almashmaydigan adiabatik jarayonda Q = 0, A = –ΔU: gaz kengayganda ish ichki energiya hisobiga bajariladi va gaz soviydi, siqilganda isiydi. Tez o‘tadigan jarayonlar (nasosda havoni siqish, ko‘tarilayotgan havoning kengayishi va bulut hosil bo‘lishi) adiabatikka yaqin. Termos adiabatik izolyatsiyaga yaqin idish.

ƒFormula
Q = ΔU + A
Termodinamikaning 1-qonuni
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sovuq gazli ichimlik shishasi ochilganda bo‘yin qismida ba’zan yupqa tuman paydo bo‘ladi. Gaz tez kengayib, atrofdagi havoni itarib ish bajaradi, ichki energiyasi kamayadi, sovib, suv bug‘i mayda tomchilarga aylanadi.

Kim ishlatadi

Sovutgich va konditsioner texniklari gazning kengayishida sovishidan foydalanadi, dvigatel muhandislari gazning ishi va issiqligini hisoblaydi, atmosfera olimlari ko‘tarilayotgan havoning sovib bulut hosil qilishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Oilangizda sovuq gazli ichimlik bo‘lsa, kattalardan shishani hech kimga qaratmay ochishni so‘rang va bo‘yin qismini biroz uzoqdan kuzating: yupqa tuman ko‘rinadimi?

Namunalar
0100200300400500500300200QΔUAE, J
Gaz 500 J issiqlik oldi va 200 J ish bajardi: ΔU = Q – A = 500 – 200 = 300 J – gaz isidi.
Gaz adiabatik siqilmoqda va tashqi kuchlar 400 J ish bajaradi (A = –400 J, Q = 0): ΔU = –A = +400 J. Ichki energiya ortadi, gaz isiydi (velosiped nasosi qiziydi).
Sinfda faoliyat

Termos tuzilishini o‘rganish (kattalar bilan): ichki va tashqi devor, ular orasidagi havosi so‘rilgan oraliq, aks ettiruvchi qoplama. Nima uchun issiq choy uzoq issiq turadi? Rasm chizib izohlang. Termosni ochishda va qaynoq suv quyishda kattalar yordam beradi.

Mashq
1
Termodinamikaning birinchi qonunini ayting va formulasini yozing.
2
Ideal gazga izotermik jarayonda 800 J issiqlik berildi. Gaz qancha ish bajardi (J)?
3
Gazga 4200 J issiqlik berildi va ichki energiyasi 2700 J ga ortdi. Gaz bajargan ish necha J?
4
Nega gaz adiabatik kengayganda soviydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →