ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik muvozanati va solishtirma issiqlik sig‘imini aniqlash

Darslar 20–21 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21

Laboratoriya ishi. Qattiq jismlarning solishtirma issiqlik sig‘imini aniqlash

Darslik: 64-bet
MaqsadKalorimetr yordamida qattiq jismning solishtirma issiqlik sig‘imini aniqlash; ish tartibini va xatoliklar manbalarini bilish.
Yangi so‘zlar
kalorimetr · calorimetero‘lchash xatoligi · measurement errorissiqlik yo‘qotishi · heat losso‘rtacha qiymat · mean value
Tushuntirish

Maqsad – metall jismning c sini aniqlash. Jihozlar: kalorimetr va aralashtirgich (alyuminiy, ck = 890 J/(kg·K)), tarozi, termometr, bir xil moddadan yasalgan uchta jism, menzurka, qaynoq suv. Tartibi: 1) kalorimetr va aralashtirgichni tortib mk ni toping; 2) kalorimetrga ms massali sovuq suvni quying va t₁ ni o‘lchang; 3) jismni tortib m ni toping; 4) o‘qituvchi jismni ipga bog‘lab qaynoq suvda isitadi va uning temperaturasi t₂ ni o‘lchaydi; 5) jismni tez kalorimetrga o‘tkazing, aralashtiring va aralashmaning eng yuqori temperaturasi t ni yozing. Issiqlik balansi cm(t₂ – t) = (ck mk + cs ms)(t – t₁) dan c = (ck mk + cs ms)(t – t₁) / [m(t₂ – t)]. Tajribani uchta jism uchun takrorlab, o‘rtachani oling. Qaynoq suv va issiq jismlar bilan faqat o‘qituvchi yoki katta yordamchi ishlaydi; qisqich ishlating, qo‘l bilan tegmang.

ƒFormula
c = (ck·mk + cs·ms)(t − t₁) / [m(t₂ − t)]
Kalorimetr usuli
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oziq-ovqat tarkibidagi energiya dastlab kalorimetrda o‘lchangan: namuna yonadi va idishdagi suv isiydi. Masalan, 0,5 kg suv 2 K ga isisa, Q = 4200 · 0,5 · 2 = 4200 J ≈ 1 kcal energiya olgan.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat texnologlari va ovqatlanish bo‘yicha olimlar mahsulot energiyasini aniqlaydi, materialshunoslar metallning issiqlik sig‘imini o‘lchaydi, idish ishlab chiqaruvchilar mos materialni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki bir xil shishaga sovuq suv quyib, birini sochiqqa o‘rang, ikkinchisini ochiq qoldiring va bir soatdan keyin qo‘l bilan solishtiring: issiqlik yo‘qolishi kalorimetr xatosining sababidir.

Namunalar
!Xavfsizlik
Qaynoq suv va issiq jismlar bilan faqat o‘qituvchi yoki katta yordamchi ishlaydi; qisqich ishlating.
Namuna: mk = 0,05 kg, ms = 0,2 kg, t₁ = 20 °C, m = 0,1 kg, t₂ = 100 °C, t = 24 °C. Suratdagi qavs: 890·0,05 + 4200·0,2 = 884,5 J/K. c = 884,5·4 / (0,1·76) ≈ 466 J/(kg·K) – po‘latning jadval qiymati 460 ga yaqin.
Nisbiy xatolik: (466 – 460)/460 ≈ 0,013, ya’ni taxminan 1 %. Xatolik asosan jism kalorimetrga o‘tkazilayotganda issiqlik yo‘qotishi va termometrni o‘qishdagi noaniqlikdan.
Sinfda faoliyat

Natijalar jadvali: uchta jism uchun c₁, c₂, c₃ va o‘rtachasini yozing, jadval qiymatiga solishtiring va qanday modda ekanini taxmin qiling (jadvaldan: po‘lat 460, mis 390, alyuminiy 890). Tajribadan keyin hamma jihozlarni sovitib, o‘qituvchiga topshiring.

Mashq
1
Ish uchun c ni topish formulasini yozing.
2
Kalorimetrda 0,2 kg suv 20 °C dan 24 °C gacha isidi. Suv olgan issiqlik necha J?
3
Jadval c = 460, o‘lchangan c = 466 J/(kg·K). Nisbiy xatolik taxminan necha foiz?
4
Jism kalorimetrga o‘tkazilayotganda sovib qolsa, hisoblangan c haqiqiyidan kattami yoki kichikmi? Nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →