ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik miqdori

Darslar 18–19 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
19

Masalalar yechish

Darslik: 60–62-betlar
MaqsadIssiqlik miqdori, issiqlik balansi, ish va ichki energiya bo‘yicha masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
energiyaning saqlanishi · conservation of energyaralashma temperaturasi · temperature of a mixtureizobarik qizdirish · isobaric heatingissiqlik yo‘qotishi · heat loss
Tushuntirish

Issiqlik masalalarini yechishda avval tizimdagi jismlarni va ularning boshlang‘ich temperaturalarini yozing. Kim issiqlik beradi (soviydi), kim oladi (isiydi) – aniqlab, balans tenglamasini Qbergan = Qolgan tuzing; massa va c sonlarini bir xil birlikda qo‘ying. Agar mexanik energiya issiqlikka aylansa, masalan jism balandlikdan tushib urilsa, mgh = cmΔt dan Δt = gh/c. Gaz masalalarida ichki energiya o‘zgarishi ΔU = (3/2)νRΔT (bir atomli gaz) va izobarik ish A = νRΔT alohida hisoblanadi; ΔU faqat boshlang‘ich va oxirgi holatga bog‘liq, gaz qaysi yo‘l bilan o‘tganiga bog‘liq emas. Natijani tekshiring: aralashma temperaturasi boshlang‘ich temperaturalar orasida bo‘lishi kerak.

ƒFormula
Qbergan = Qolgan
Issiqlik balansi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Balandligi 100 m bo‘lgan sharshara tagida suv taxminan Δt = gh/c = 10 · 100 / 4200 ≈ 0,24 °C ga isiydi. Suvning harakat energiyasi tushganda ichki energiyaga aylanadi, lekin juda katta suv hajmida bu o‘zgarish sezilmas.

Kim ishlatadi

Gidroenergetiklar suv tushishidagi energiyani hisoblaydi, tormoz tizimlari muhandislari ishqalanishdan hosil bo‘ladigan issiqlikni hisobga oladi, kosmik kemalarni loyihalovchilar atmosferaga kirishda qizishni baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror taniqli sharshara balandligini oling (masalan, 50 m) va suvning isishini Δt = gh/c formulasi bilan hisoblab, natijani o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Qo‘rg‘oshin shar (c = 130 J/(kg·K)) 26 m balandlikdan tushib, yerga urildi. Energiyaning hammasi sharni isitsa (g ≈ 10 m/s²): Δt = gh/c = 10·26/130 = 2 K. Javob massaga bog‘liq emas.
1,5 mol bir atomli gaz izobarik 40 K ga isitildi: ΔU = (3/2)νRΔT = 1,5·1,5·8,31·40 ≈ 748 J; gaz bajargan ish A = νRΔT = 1,5·8,31·40 ≈ 499 J. Ko‘rinib turibdiki, A/ΔU = 2/3.
Sinfda faoliyat

Dars o‘yini «Balans»: ikkita kartada massa va temperaturalar yozilgan suvlar; guruh aralashma temperaturasini taxmin qiladi (aniq hisoblashdan oldin), so‘ng hisoblab, taxmin va natijani solishtiradi. Faqat hisob-kitob, tajribada qaynoq suv ishlatilmaydi.

Mashq
1
3 kg suvni 10 °C dan 60 °C gacha qizdirish uchun qancha issiqlik kerak (J)? c = 4200 J/(kg·K).
2
2 kg 90 °C li suv 6 kg 10 °C li suv bilan aralashtirildi. Aralashma temperaturasi necha °C?
3
Bir atomli gaz izobarik isitilganda ichki energiyasi 600 J ga ortdi. Gaz qancha ish bajargan (J)?
4
Nega issiqlik balansi masalalarida «atrofga issiqlik yo‘qolmaydi» deb olinadi va real tajribada bu qanday ta’sir qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →