ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Masalalar va o‘zgaruvchanlik

Darslar 58–59 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
59

O‘zgaruvchanlik

Darslik: 158–161-betlar
MaqsadO‘zgaruvchanlik xillarini, modifikatsion o‘zgaruvchanlikni va reaksiya normasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kombinativ o‘zgaruvchanlik · combinative variationmodifikatsion o‘zgaruvchanlik · modification variationreaksiya normasi · norm of reactionirsiy o‘zgaruvchanlik · hereditary variation
Tushuntirish

O‘zgaruvchanlik — bir tur individlarining bir-biridan farq qilishi; u tabiiy va sun’iy tanlash uchun material beradi. Irsiylanmaydiganlari — modifikatsion (fenotipik) o‘zgaruvchanlik, irsiylanadiganlari — kombinativ (jinsiy ko‘payishda genlarning yangi birikishi, shu jumladan krossingover), mutatsion; ontogenetik o‘zgaruvchanlik esa yosh o‘zgarishi bilan belgilarning o‘zgarishidir. Modifikatsion o‘zgaruvchanlikda genotip o‘zgarmaydi, tashqi muhit ta’sirida fenotip o‘zgaradi: Himolay quyonida sovuq joyda o‘sgan jun qora, issiq joyda oq bo‘ladi; suv nilufarining suv ostidagi va suv ustidagi barglari har xil; ultrabinafsha nurda terida pigment ko‘payadi. Reaksiya normasi — belgi genotip bilan belgilangan doirada o‘zgara olish chegarasi: ba’zi belgilarda tor (yurak va miya kattaligi), ba’zilarida keng (sutdagi yog‘ miqdori, barg kattaligi). Modifikatsiyalar irsiylanmaydi, guruhli bo‘ladi (bir xil sharoitdagi ko‘p individda o‘xshash), muhitga bog‘liq va chegarasi genotipga bog‘liq.

OrganizmMuhitNatija
Himalay quyonisovuq joyqora mo‘yna
Himalay quyoniiliq joyoq mo‘yna
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir xil it yozda yupqa, qishda esa qalin jun bilan qoplanadi. Buni tushungan egalar va zotdorlar bu o‘zgarishni yangi zot deb adashmaydi: bu — turli sharoitdagi o‘sha hayvonning o‘zi.

Kim ishlatadi

Chorvador zotdan eng yaxshi natija olish uchun ozuqa va parvarishni moslaydi, seleksioner navlarni turli sharoitda sinaydi, issiqxona ishchisi yorug‘lik va sug‘orishni belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bilgan bir o‘simlik yoki hayvonni tanlab, sharoitga qarab o‘zgaradigan bitta belgisini va o‘zgarmaydigan bitta belgisini yozing.

Namunalar
0102030404025QuyoshdaSoyadaBo‘yi, sm
Bir klondan o‘sgan ikki o‘simlik: quyoshda 40 sm, soyada 25 sm bo‘ldi. Genotip bir xil, farq 40 − 25 = 15 sm — modifikatsiya; ulardan olingan qalamchalar boshqa sharoitda ekilsa, yana o‘sha sharoitga qarab o‘sadi.
Ikki ota-onadan farqli, ikkala tomondan irsiy olingan belgilar yangi kombinatsiyada paydo bo‘lsa — kombinativ o‘zgaruvchanlik; quyonda qora dog‘ning issiqda oqarishi esa modifikatsiya.
Sinfda faoliyat

«Modifikatsiya yoki mutatsiya?». Uyingiz yoki maktab bog‘ida (ruxsat bilan) quyoshli va soyali tomonda o‘sgan bir turdagi 5 tadan bargni solishtiring: uzunligini o‘lchab jadvalga yozing. Farq irsiymi yoki muhitgami? Nega?

Mashq
1
Modifikatsion o‘zgaruvchanlik nima?
2
Reaksiya normasi nima?
3
Daraxtning quyoshdagi bargi 9 sm, soyadagisi 14 sm bo‘lsa, farq necha sm?
4
Nima uchun Himolay quyonining sovuqda qoraygan juni avlodga o‘tmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat muammosi va jarayonHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →