O‘zgaruvchanlik
O‘zgaruvchanlik — bir tur individlarining bir-biridan farq qilishi; u tabiiy va sun’iy tanlash uchun material beradi. Irsiylanmaydiganlari — modifikatsion (fenotipik) o‘zgaruvchanlik, irsiylanadiganlari — kombinativ (jinsiy ko‘payishda genlarning yangi birikishi, shu jumladan krossingover), mutatsion; ontogenetik o‘zgaruvchanlik esa yosh o‘zgarishi bilan belgilarning o‘zgarishidir. Modifikatsion o‘zgaruvchanlikda genotip o‘zgarmaydi, tashqi muhit ta’sirida fenotip o‘zgaradi: Himolay quyonida sovuq joyda o‘sgan jun qora, issiq joyda oq bo‘ladi; suv nilufarining suv ostidagi va suv ustidagi barglari har xil; ultrabinafsha nurda terida pigment ko‘payadi. Reaksiya normasi — belgi genotip bilan belgilangan doirada o‘zgara olish chegarasi: ba’zi belgilarda tor (yurak va miya kattaligi), ba’zilarida keng (sutdagi yog‘ miqdori, barg kattaligi). Modifikatsiyalar irsiylanmaydi, guruhli bo‘ladi (bir xil sharoitdagi ko‘p individda o‘xshash), muhitga bog‘liq va chegarasi genotipga bog‘liq.
| Organizm | Muhit | Natija |
|---|---|---|
| Himalay quyoni | sovuq joy | qora mo‘yna |
| Himalay quyoni | iliq joy | oq mo‘yna |
Bir xil it yozda yupqa, qishda esa qalin jun bilan qoplanadi. Buni tushungan egalar va zotdorlar bu o‘zgarishni yangi zot deb adashmaydi: bu — turli sharoitdagi o‘sha hayvonning o‘zi.
Chorvador zotdan eng yaxshi natija olish uchun ozuqa va parvarishni moslaydi, seleksioner navlarni turli sharoitda sinaydi, issiqxona ishchisi yorug‘lik va sug‘orishni belgilaydi.
Bilgan bir o‘simlik yoki hayvonni tanlab, sharoitga qarab o‘zgaradigan bitta belgisini va o‘zgarmaydigan bitta belgisini yozing.
«Modifikatsiya yoki mutatsiya?». Uyingiz yoki maktab bog‘ida (ruxsat bilan) quyoshli va soyali tomonda o‘sgan bir turdagi 5 tadan bargni solishtiring: uzunligini o‘lchab jadvalga yozing. Farq irsiymi yoki muhitgami? Nega?