Jins genetikasi
Xromosomalar ikki xil: autosomalar (erkak va urg‘ochida bir xil) va jinsiy xromosomalar (X va Y; ular jinslarda farq qiladi). Odamda 46 xromosoma = 22 juft autosoma + 2 jinsiy xromosoma: ayolda XX (gomogametali jins, hamma tuxum hujayrada X), erkakda XY (geterogametali jins, spermatozoidlarning yarmida X, yarmida Y); jins urug‘lanish vaqtida spermatozoid X yoki Y ekaniga qarab belgilanadi, shuning uchun jinslar nisbati taxminan 1:1. Qushlar, kapalaklar va ko‘plab sudralib yuruvchilarda aksincha — urg‘ochi geterogametali (ZW), erkak ZZ; ba’zi sudralib yuruvchilarda jins inkubatsiya haroratiga ham bog‘liq. X-xromosomadagi genlarning irsiylanishi jinsga bog‘liq: drozofilada oq ko‘z geni (w) retsessiv; odamda gemofiliya (qonning ivish buzilishi) va daltonizm (qizil va yashil rangni ajratolmaslik) — retsessiv X-bog‘langan genlar, ular erkaklarda ko‘proq uchraydi, chunki ularda ikkinchi X yo‘q. Y xromosomadagi genlar faqat otadan o‘g‘ilga o‘tadi. Misol: gemofiliya geni tashuvchi ayol (XᴴXʰ) × sog‘lom erkak (XᴴY): qizlar hammasi sog‘lom (yarmi tashuvchi), o‘g‘illarning yarmi kasal (XʰY).
«Jins qanday belgilanadi?». Qog‘ozdan X va Y xromosomalari kartochkalarini yasang; tuxum hujayra (X) va spermatozoid (X yoki Y) kartochkalarini tasodifiy tanlab, 40 marta «urug‘lantiring» va jinslar nisbatini sanang. Natija 1:1 ga yaqinmi?