ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Birikkan irsiylanish va jins genetikasi

Darslar 56–57 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
57

Jins genetikasi

Darslik: 153–156-betlar
MaqsadJinsning xromosoma mexanizmini, autosoma va jinsiy xromosomalarni, jinsga birikkan irsiylanishni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
autosomalar · autosomesjinsiy xromosomalar · sex chromosomesgeterogametali jins · heterogametic sexjinsga birikkan irsiylanish · sex-linked inheritance
Tushuntirish

Xromosomalar ikki xil: autosomalar (erkak va urg‘ochida bir xil) va jinsiy xromosomalar (X va Y; ular jinslarda farq qiladi). Odamda 46 xromosoma = 22 juft autosoma + 2 jinsiy xromosoma: ayolda XX (gomogametali jins, hamma tuxum hujayrada X), erkakda XY (geterogametali jins, spermatozoidlarning yarmida X, yarmida Y); jins urug‘lanish vaqtida spermatozoid X yoki Y ekaniga qarab belgilanadi, shuning uchun jinslar nisbati taxminan 1:1. Qushlar, kapalaklar va ko‘plab sudralib yuruvchilarda aksincha — urg‘ochi geterogametali (ZW), erkak ZZ; ba’zi sudralib yuruvchilarda jins inkubatsiya haroratiga ham bog‘liq. X-xromosomadagi genlarning irsiylanishi jinsga bog‘liq: drozofilada oq ko‘z geni (w) retsessiv; odamda gemofiliya (qonning ivish buzilishi) va daltonizm (qizil va yashil rangni ajratolmaslik) — retsessiv X-bog‘langan genlar, ular erkaklarda ko‘proq uchraydi, chunki ularda ikkinchi X yo‘q. Y xromosomadagi genlar faqat otadan o‘g‘ilga o‘tadi. Misol: gemofiliya geni tashuvchi ayol (XᴴXʰ) × sog‘lom erkak (XᴴY): qizlar hammasi sog‘lom (yarmi tashuvchi), o‘g‘illarning yarmi kasal (XʰY).

½½XX: qizX spermatozoidXY: o‘g‘ilY spermatozoidTuxum X +spermatozoid
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi parrandachilik zotlarida kunlik jo‘jalar patining rangi bilan jinsi aniqlanadi, chunki rang jins xromosomasi bilan birga meros bo‘ladi. Fermer jo‘jalarni birinchi kunning o‘zidayoq jinsiga qarab ajrata oladi.

Kim ishlatadi

Parrandachilik seleksioneri jinsga bog‘liq belgilardan foydalanadi, genetik xromosoma naqshlarini o‘rganadi, sitogenetik karyotipni tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Tovuq va xo‘rozni (rasmda yoki uzoqdan) ko‘rib, jinslar orasidagi ikkita ko‘rinadigan farqni, masalan o‘lchami yoki toji farqini yozing.

Namunalar
P: XᵂXʷ × XᵂYXᵂY
XᵂXᵂXᵂXᵂY
XʷXᵂXʷXʷY
Drozofila: qizil ko‘zli ona (XᵂXʷ) × qizil ko‘zli ota (XᵂY): qizlar hammasi qizil ko‘zli; o‘g‘illarning yarmi qizil (XᵂY), yarmi oq (XʷY). Umumiy 200 ta pashshada oq ko‘zlilar taxminan 200 ÷ 4 = 50 ta.
P: XᴰXᵈ × XᴰYXᴰY
XᴰXᴰXᴰXᴰY
XᵈXᴰXᵈXᵈY
Daltonizm: normal ko‘rishli ayol, otasi daltonik (XᴰXᵈ) × normal erkak (XᴰY): 8 ta bolaning taxminan 8 ÷ 4 = 2 tasi daltonik o‘g‘il bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Jins qanday belgilanadi?». Qog‘ozdan X va Y xromosomalari kartochkalarini yasang; tuxum hujayra (X) va spermatozoid (X yoki Y) kartochkalarini tasodifiy tanlab, 40 marta «urug‘lantiring» va jinslar nisbatini sanang. Natija 1:1 ga yaqinmi?

Mashq
1
Autosoma va jinsiy xromosomalar farqini ayting.
2
Odamda erkak bolaning jinsini kim belgilaydi — ota yoki ona? Nega?
3
Odam diploid hujayrasida 22 juft autosoma bor. Autosomalar soni nechta?
4
Nima uchun daltonizm erkaklarda ayollarga qaraganda tez-tez uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →