Jins genetikasi
Xromosomalar ikki xil: autosomalar (erkak va urg‘ochida bir xil) va jinsiy xromosomalar (X va Y; ular jinslarda farq qiladi). Odamda 46 xromosoma = 22 juft autosoma + 2 jinsiy xromosoma: ayolda XX (gomogametali jins, hamma tuxum hujayrada X), erkakda XY (geterogametali jins, spermatozoidlarning yarmida X, yarmida Y); jins urug‘lanish vaqtida spermatozoid X yoki Y ekaniga qarab belgilanadi, shuning uchun jinslar nisbati taxminan 1:1. Qushlar, kapalaklar va ko‘plab sudralib yuruvchilarda aksincha — urg‘ochi geterogametali (ZW), erkak ZZ; ba’zi sudralib yuruvchilarda jins inkubatsiya haroratiga ham bog‘liq. X-xromosomadagi genlarning irsiylanishi jinsga bog‘liq: drozofilada oq ko‘z geni (w) retsessiv; odamda gemofiliya (qonning ivish buzilishi) va daltonizm (qizil va yashil rangni ajratolmaslik) — retsessiv X-bog‘langan genlar, ular erkaklarda ko‘proq uchraydi, chunki ularda ikkinchi X yo‘q. Y xromosomadagi genlar faqat otadan o‘g‘ilga o‘tadi. Misol: gemofiliya geni tashuvchi ayol (XᴴXʰ) × sog‘lom erkak (XᴴY): qizlar hammasi sog‘lom (yarmi tashuvchi), o‘g‘illarning yarmi kasal (XʰY).
Ba’zi parrandachilik zotlarida kunlik jo‘jalar patining rangi bilan jinsi aniqlanadi, chunki rang jins xromosomasi bilan birga meros bo‘ladi. Fermer jo‘jalarni birinchi kunning o‘zidayoq jinsiga qarab ajrata oladi.
Parrandachilik seleksioneri jinsga bog‘liq belgilardan foydalanadi, genetik xromosoma naqshlarini o‘rganadi, sitogenetik karyotipni tahlil qiladi.
Tovuq va xo‘rozni (rasmda yoki uzoqdan) ko‘rib, jinslar orasidagi ikkita ko‘rinadigan farqni, masalan o‘lchami yoki toji farqini yozing.
| P: XᵂXʷ × XᵂY | Xᵂ | Y |
|---|---|---|
| Xᵂ | XᵂXᵂ | XᵂY |
| Xʷ | XᵂXʷ | XʷY |
| P: XᴰXᵈ × XᴰY | Xᴰ | Y |
|---|---|---|
| Xᴰ | XᴰXᴰ | XᴰY |
| Xᵈ | XᴰXᵈ | XᵈY |
«Jins qanday belgilanadi?». Qog‘ozdan X va Y xromosomalari kartochkalarini yasang; tuxum hujayra (X) va spermatozoid (X yoki Y) kartochkalarini tasodifiy tanlab, 40 marta «urug‘lantiring» va jinslar nisbatini sanang. Natija 1:1 ga yaqinmi?