ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Monoduragay masalalar va diduragay chatishtirish

Darslar 49–50 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
50

Di- va poliduragay chatishtirish. Mendelning uchinchi qonuni

Darslik: 138–140-betlar
MaqsadDiduragay chatishtirishni, Mendelning uchinchi qonunini (mustaqil irsiylanish) va tahliliy chatishtirishni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
diduragay chatishtirish · dihybrid crossmustaqil irsiylanish · independent inheritancepoliduragay · polyhybridtahliliy chatishtirish · test cross
Tushuntirish

Diduragay chatishtirishda ota-onalar ikki juft belgi bilan farq qiladi. Mendel no‘xatda sariq silliq (AABB) va yashil burishgan (aabb) o‘simliklarni chatishtirdi: F1 hammasi AaBb (sariq silliq). F1 dan har biri 25 % dan to‘rt xil gameta beradi: AB, Ab, aB, ab; ular 4 × 4 = 16 kombinatsiyada qo‘shiladi (Pennet katagi 4×4). F2 da fenotip bo‘yicha 9 sariq silliq : 3 sariq burishgan : 3 yashil silliq : 1 yashil burishgan (9:3:3:1), genotip bo‘yicha 9 xil sinf (1:2:2:4:1:2:1:2:1); har bir belgi alohida olinsa 3:1 ajraladi. Uchinchi qonun (belgilarning mustaqil irsiylanishi): ikki va undan ko‘p juft belgi bilan farq qiluvchi organizmlar chatishtirilganda har bir juft belgi boshqalarga bog‘liq bo‘lmay irsiylanadi; bu allel juftlar turli juft gomologik xromosomalarda joylashgan bo‘lsagina bajariladi. Poliduragayda n juft geterozigota gen 2ⁿ xil gameta beradi (AaBb — 4, AaBbCc — 8). AaBb × aabb tahliliy chatishtirishda 1 : 1 : 1 : 1 nisbatda to‘rt xil fenotip hosil bo‘ladi.

P: ♀ AaBb × ♂ AaBb
♀ \ ♂ABAbaBab
ABAABBAABbAaBBAaBb
AbAABbAAbbAaBbAabb
aBAaBBAaBbaaBBaaBb
abAaBbAabbaaBbaabb
Genotip: 1 AABB : 2 AABb : 2 AaBB : 4 AaBb : 1 AAbb : 2 Aabb : 1 aaBB : 2 aaBb : 1 aabb
Fenotip: 9 : 3 : 3 : 1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bug‘doy seleksioneri bir navning kasallikka chidamliligini, boshqasining yuqori hosildorligini birlashtirmoqchi. Bu ikki belgi mustaqil meros bo‘lgani uchun ikkalasiga ega o‘simlik kam uchraydi, shuning uchun ko‘p o‘simlik o‘stirib, ular orasidan izlash kerak.

Kim ishlatadi

Bug‘doy seleksioneri ikki belgini birlashtiradi, urug‘ sinovchisi nav xususiyatlarini baholaydi, genetik belgilar mustaqil meros bo‘lishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Xayoliy mevaga ikkita yoqadigan belgi (masalan, shirin va yirik) tanlab, nima uchun seleksioner ikkalasiga ega bo‘lishi uchun ko‘p o‘simlik o‘stirishi kerakligini bir gapda yozing.

Namunalar
02004006008001000900300300100Sariq silliqSariq g‘ijimYashil silliqYashil g‘ijimUrug‘lar
AaBb × AaBb: sariq (A) silliq (B). 1600 ta don olinsa, 1600 ÷ 16 × 9 = 900 tasi sariq silliq, 300 tasi sariq burishgan, 300 tasi yashil silliq, 100 tasi yashil burishgan.
P: ♀ AaBb × ♂ aabb
♀ \ ♂ab
ABAaBb
AbAabb
aBaaBb
abaabb
Genotip: 1 AaBb : 1 Aabb : 1 aaBb : 1 aabb
Fenotip: 1 : 1 : 1 : 1
Tahliliy chatishtirish AaBb × aabb: G: AB, Ab, aB, ab | ab; F: AaBb, Aabb, aaBb, aabb = 1:1:1:1. 400 ta avlodda har bir fenotipdan taxminan 100 tadan bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«4×4 katak». Daftarda 4×4 Pennet katagini chizing: yuqorida va chapda AB, Ab, aB, ab; 16 ta katakni to‘ldiring, fenotip sinflarini sanang va 9:3:3:1 ni tekshiring.

Mashq
1
Mendelning uchinchi qonunini ayting.
2
AaBb genotipli organizm qanday gametalarni hosil qiladi?
3
AaBbCc organizm necha xil gameta beradi?
4
Nima uchun uchinchi qonun faqat genlar turli juft xromosomalarda joylashgan holdagina bajariladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMa’lumotga ko‘ra qayta to‘ldirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →