Embrional rivojlanish davri
Ontogenez — organizmning individual rivojlanishi (atamani 1866-yilda E. Gekkel kiritgan); u embrional va postembrional davrlarga bo‘linadi. Embrional davr zigotadan tug‘ilish yoki tuxumdan chiqishgacha: maydalanish, gastrulyatsiya va organogenez. Maydalanishda zigota ketma-ket mitoz bilan tez bo‘linadi (2, 4, 8, 16, ... blastomer), hujayralar o‘smaydi, shuning uchun kichrayib boradi; natijada ichi bo‘shliq (blastosel) bilan to‘la bir qavatli blastula hosil bo‘ladi. Gastrulyatsiyada ikki qavatli gastrula shakllanadi: tashqi ektoderma va ichki entoderma; ko‘pchilik hayvonlarda ular orasida mezoderma paydo bo‘ladi. Ektodermadan teri epiteliysi, nerv sistemasi va sezgi organlari; entodermadan ichak epiteliysi, jigar, oshqozon osti bezi, o‘pka; mezodermadan mushak, skelet, qon, yurak va ayirish hamda jinsiy organlar hosil bo‘ladi. Organogenezda nerv nayi, xorda va ichak nayi paydo bo‘ladi (neyrula). Embrional induksiyada embrionning bir qismi boshqasining rivojlanishini yo‘naltiradi (G. Shpeman, 1920-yillar).
Parrandachilik fermasida tuxumlar bir haftalar atrofida yorug‘lik ostida tekshiriladi: ichida rivojlanayotgan murtak bor-yo‘qligi ko‘rinadi. Rivojlanmagan tuxumlar ajratiladi.
Parrandachilik ishchisi tuxumni yorug‘likda tekshiradi, embriolog murtak qatlamlarini o‘rganadi, veterinar rivojlanish nuqsonlarini kuzatadi.
Tuxumdan jo‘ja chiqquncha rivojlanishni besh ta kichik rasm bilan ketma-ket chizib, bosqichlarni (maydalanish, gastrulyatsiya va hokazo) ostiga yozing.
| Murtak qavati | Nima hosil bo‘ladi |
|---|---|
| Ektoderma | teri epiteliysi, nerv sistemasi, sezgi organlari |
| Entoderma | ichak epiteliysi, jigar, oshqozon osti bezi, o‘pka |
| Mezoderma | mushaklar, skelet, qon, yurak, ayirish va jinsiy organlar |
«Murtak varaqlari kartasi». Odam tanasi konturida (ektoderma — ko‘k, entoderma — sariq, mezoderma — qizil) organlarni mos rangga bo‘yang: teri, miya, jigar, o‘pka, yurak, suyak, ichak devori, nervlar.