ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Urug‘lanish va embrional rivojlanish

Darslar 42–43 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
43

Embrional rivojlanish davri

Darslik: 114–118-betlar
MaqsadEmbrional rivojlanish bosqichlarini (maydalanish, gastrulyatsiya, organogenez), murtak varaqlari va ulardan hosil bo‘ladigan organlarni bilish.
Yangi so‘zlar
ontogenez · ontogenesisblastula · blastulagastrulyatsiya · gastrulationembrional induksiya · embryonic induction
Tushuntirish

Ontogenez — organizmning individual rivojlanishi (atamani 1866-yilda E. Gekkel kiritgan); u embrional va postembrional davrlarga bo‘linadi. Embrional davr zigotadan tug‘ilish yoki tuxumdan chiqishgacha: maydalanish, gastrulyatsiya va organogenez. Maydalanishda zigota ketma-ket mitoz bilan tez bo‘linadi (2, 4, 8, 16, ... blastomer), hujayralar o‘smaydi, shuning uchun kichrayib boradi; natijada ichi bo‘shliq (blastosel) bilan to‘la bir qavatli blastula hosil bo‘ladi. Gastrulyatsiyada ikki qavatli gastrula shakllanadi: tashqi ektoderma va ichki entoderma; ko‘pchilik hayvonlarda ular orasida mezoderma paydo bo‘ladi. Ektodermadan teri epiteliysi, nerv sistemasi va sezgi organlari; entodermadan ichak epiteliysi, jigar, oshqozon osti bezi, o‘pka; mezodermadan mushak, skelet, qon, yurak va ayirish hamda jinsiy organlar hosil bo‘ladi. Organogenezda nerv nayi, xorda va ichak nayi paydo bo‘ladi (neyrula). Embrional induksiyada embrionning bir qismi boshqasining rivojlanishini yo‘naltiradi (G. Shpeman, 1920-yillar).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Parrandachilik fermasida tuxumlar bir haftalar atrofida yorug‘lik ostida tekshiriladi: ichida rivojlanayotgan murtak bor-yo‘qligi ko‘rinadi. Rivojlanmagan tuxumlar ajratiladi.

Kim ishlatadi

Parrandachilik ishchisi tuxumni yorug‘likda tekshiradi, embriolog murtak qatlamlarini o‘rganadi, veterinar rivojlanish nuqsonlarini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tuxumdan jo‘ja chiqquncha rivojlanishni besh ta kichik rasm bilan ketma-ket chizib, bosqichlarni (maydalanish, gastrulyatsiya va hokazo) ostiga yozing.

Namunalar
01020304012481632012345Blastomerlar soniHar bo‘linishdan keyingi blastomerlar
Zigota 5 marta ketma-ket bo‘linsa, 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 32 blastomer hosil bo‘ladi.
Murtak qavatiNima hosil bo‘ladi
Ektodermateri epiteliysi, nerv sistemasi, sezgi organlari
Entodermaichak epiteliysi, jigar, oshqozon osti bezi, o‘pka
Mezodermamushaklar, skelet, qon, yurak, ayirish va jinsiy organlar
Mushak tolalari mezodermadan, miya va orqa miya ektodermadan, jigar entodermadan rivojlanadi.
Sinfda faoliyat

«Murtak varaqlari kartasi». Odam tanasi konturida (ektoderma — ko‘k, entoderma — sariq, mezoderma — qizil) organlarni mos rangga bo‘yang: teri, miya, jigar, o‘pka, yurak, suyak, ichak devori, nervlar.

Mashq
1
Embrional rivojlanishning uchta bosqichini ayting.
2
Murtak varaqlarini sanang va har biridan bittadan organ ayting.
3
Zigota 7 marta ketma-ket bo‘linsa, nechta blastomer bo‘ladi?
4
Nima uchun maydalanishda blastomerlar soni ortib borsa ham, embrion hajmi deyarli o‘zgarmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun narx va ulushHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →