☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hujayra sikli, mitoz va meyoz

Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
39

Meyoz

Darslik: 99–101-betlar
MaqsadMeyoz bosqichlarini, kon’yugatsiya va krossingoverni, meyozning ahamiyatini tushuntirish va mitoz bilan solishtirish.
Yangi so‘zlar
meyoz · meiosiskon’yugatsiya · conjugationkrossingover · crossing overgameta · gamete
Tushuntirish

Meyoz — jinsiy hujayralar hosil bo‘lishidagi bo‘linish bo‘lib, diploid (2n) hujayradan 4 ta gaploid (n) hujayra hosil bo‘ladi. U ketma-ket ikki bo‘linishdan iborat (meyoz I va II), ularning oldida DNK faqat bir marta, interfazada ikki hissa ortadi. Profaza I da gomologik xromosomalar yaqinlashib kon’yugatsiyalanadi va qismlar bilan almashinadi — krossingover; metafaza I da juftlar ekvatorda joylashadi; anafaza I da xromosomalar (xromatidlarga bo‘linmasdan) qutblarga ajraladi, shuning uchun xromosoma soni ikki marta kamayadi (2n → n). Meyoz II mitozga o‘xshash: anafaza II da xromatidlar ajraladi, natijada n xromosomali 4 hujayra hosil bo‘ladi. Meyoz tufayli avlodlarda xromosomalar soni doimiy qoladi (gameta n + n = zigota 2n); gomologik xromosomalar juftlarining mustaqil ajralishi va krossingover genetik xilma-xillikni oshiradi, shuning uchun kombinativ o‘zgaruvchanlik paydo bo‘ladi. Mitozdan farqi: mitozda 1 bo‘linish, 2 diploid hujayra, genetik bir xil; meyozda 2 bo‘linish, 4 gaploid hujayra, genetik farqli.

Namunalar
2n = 6 bo‘lsa, meyozdan keyin har bir gametada n = 3 xromosoma bo‘ladi; mumkin bo‘lgan xromosoma kombinatsiyalari 2 × 2 × 2 = 8 (krossingoversiz).
Meyoz I dan keyin hujayrada n xromosoma, lekin har biri 2 xromatidli (n 2c); meyoz II dan keyin n xromosoma, 1 xromatidli (n 1c).
Sinfda faoliyat

«Mitoz yoki meyoz?» Kartochkalarni (2 qiz hujayra, 4 gameta, krossingover, jinssiz ko‘payish, 2n → n, o‘sish, kon’yugatsiya) ikki ustunga yoki ikkalasiga ajrating. Rangli ip bilan gomologik juftlarni «krossingover» qilib ko‘rsating.

Mashq
1
Meyoz natijasida nechta va qanday hujayralar hosil bo‘ladi?
2
Hayvonning 2n = 20. Meyoz II ning telofazasidan keyin har bir hujayrada nechta xromosoma bo‘ladi?
3
Krossingover nima va qachon bo‘ladi?
4
Nima uchun meyoz bo‘lmaganda har avlodda xromosomalar soni ikki barobar ortib ketardi?