ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hujayra sikli, mitoz va meyoz

Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
39

Meyoz

Darslik: 99–101-betlar
MaqsadMeyoz bosqichlarini, kon’yugatsiya va krossingoverni, meyozning ahamiyatini tushuntirish va mitoz bilan solishtirish.
Yangi so‘zlar
meyoz · meiosiskon’yugatsiya · conjugationkrossingover · crossing overgameta · gamete
Tushuntirish

Meyoz — jinsiy hujayralar hosil bo‘lishidagi bo‘linish bo‘lib, diploid (2n) hujayradan 4 ta gaploid (n) hujayra hosil bo‘ladi. U ketma-ket ikki bo‘linishdan iborat (meyoz I va II), ularning oldida DNK faqat bir marta, interfazada ikki hissa ortadi. Profaza I da gomologik xromosomalar yaqinlashib kon’yugatsiyalanadi va qismlar bilan almashinadi — krossingover; metafaza I da juftlar ekvatorda joylashadi; anafaza I da xromosomalar (xromatidlarga bo‘linmasdan) qutblarga ajraladi, shuning uchun xromosoma soni ikki marta kamayadi (2n → n). Meyoz II mitozga o‘xshash: anafaza II da xromatidlar ajraladi, natijada n xromosomali 4 hujayra hosil bo‘ladi. Meyoz tufayli avlodlarda xromosomalar soni doimiy qoladi (gameta n + n = zigota 2n); gomologik xromosomalar juftlarining mustaqil ajralishi va krossingover genetik xilma-xillikni oshiradi, shuning uchun kombinativ o‘zgaruvchanlik paydo bo‘ladi. Mitozdan farqi: mitozda 1 bo‘linish, 2 diploid hujayra, genetik bir xil; meyozda 2 bo‘linish, 4 gaploid hujayra, genetik farqli.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bug‘doy seleksionerlari ikki navni chatishtirib, ularning yaxshi belgilarini birlashtirishga urinadi. Mayoz paytida genlar har safar yangicha aralashadi, shu sababli avlodda turli xil o‘simliklar chiqadi va ular orasidan eng yaxshisi tanlanadi.

Kim ishlatadi

O‘simlik seleksionerlari yangi nav yaratadi, chorvachilik mutaxassisi zotli hayvonlarni juftlashni rejalaydi, genetik tadqiqotchi xromosomalar aralashuvini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki bo‘lak qog‘ozga 1 va 2 raqamini yozing; xayoliy 4 juft xromosoma uchun har safar bittasini ko‘zingizni yumib tanlab, hosil bo‘lgan «gameta»ni yozing va ikki marta takrorlab solishtiring.

Namunalar
ƒFormula
2 × 2 × 2 = 8
2n = 6: mumkin kombinatsiyalar
2n = 6 bo‘lsa, meyozdan keyin har bir gametada n = 3 xromosoma bo‘ladi; mumkin bo‘lgan xromosoma kombinatsiyalari 2 × 2 × 2 = 8 (krossingoversiz).
BosqichXromosomalarXromatidlar (har birida)
Meyoz I dan keyinn2
Meyoz II dan keyinn1
Meyoz I dan keyin hujayrada n xromosoma, lekin har biri 2 xromatidli (n 2c); meyoz II dan keyin n xromosoma, 1 xromatidli (n 1c).
Sinfda faoliyat

«Mitoz yoki meyoz?» Kartochkalarni (2 qiz hujayra, 4 gameta, krossingover, jinssiz ko‘payish, 2n → n, o‘sish, kon’yugatsiya) ikki ustunga yoki ikkalasiga ajrating. Rangli ip bilan gomologik juftlarni «krossingover» qilib ko‘rsating.

Mashq
1
Meyoz natijasida nechta va qanday hujayralar hosil bo‘ladi?
2
Hayvonning 2n = 20. Meyoz II ning telofazasidan keyin har bir hujayrada nechta xromosoma bo‘ladi?
3
Krossingover nima va qachon bo‘ladi?
4
Nima uchun meyoz bo‘lmaganda har avlodda xromosomalar soni ikki barobar ortib ketardi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →