5-laboratoriya mashg‘uloti: o‘simlik bargida organik moddalarning hosil bo‘lishini o‘rganish
Fotosintezning ko‘rinadigan mahsuloti — barglarda to‘planadigan kraxmal. Agar bargning bir qismi yorug‘likdan to‘silsa, u yerda kraxmal hosil bo‘lmasligi kerak. Tajriba: yaxshi yoritilgan xona o‘simligining (masalan, pelargoniya) bargiga ikki tomondan bir xil shaklli qora qog‘oz yoki folga qisqich bilan mahkamlanadi va o‘simlik 2–3 soat yorug‘lik ostida turadi (aniqroq natija uchun avval o‘simlik bir sutka qorong‘uda saqlanadi). Keyin barg uziladi, qog‘oz olib tashlanadi; qaynoq suvda bir necha daqiqa ushlash, so‘ng issiq spirtda xlorofillni rangsizlantirish va yod eritmasiga solish kabi bosqichlarni faqat o‘qituvchi bajaradi: qaynoq suv kuydiradi, spirt esa yonuvchan va uni ochiq olov yonida isitish mumkin emas. Yod bilan yoritilgan joylar ko‘k-binafsha (kraxmal bor), qog‘oz bilan yopilgan joylar sarg‘ish-jigarrang (kraxmal yo‘q) bo‘ladi. Xulosa: fotosintez uchun yorug‘lik zarur.
Uzoq vaqt taxta yoki mato ostida qolgan maysa sarg‘ayib, oqarib ketadi, chunki yorug‘lik tushmasa fotosintez to‘xtaydi. Dehqonlar shundan foydalanib, begona o‘tlar bosmasligi uchun yerni qora plyonka bilan yopadi.
Dehqon begona o‘tlarni qora plyonka bilan bostiradi, bog‘bon maysazorga qarab turadi, o‘simlik fiziologi yorug‘likning o‘sishga ta’sirini sinaydi.
Hovlida yoki bog‘da uzoq vaqt biror narsa yotgan joy bo‘lsa, og‘ir narsani ko‘tarmay, chetidagi o‘t rangini atrofi bilan solishtiring; bo‘lmasa, uydagi yorug‘lik kam tushadigan ikki joyni va u yerda o‘simlik o‘sishini taxmin qiling.
| Qismi | Yod bilan | Kraxmal |
|---|---|---|
| Yoritilgan | ko‘k-binafsha | bor |
| Berkitilgan | sarg‘ish-qo‘ng‘ir | yo‘q |
«Tajriba dizayni». Guruhlar yorug‘lik o‘rniga boshqa omilni (CO₂, suv) tekshirish rejasini tuzadi: nazorat nima bo‘ladi, o‘zgaruvchi omil nima, qaysi natijani kutamiz? Rejani o‘qituvchi bilan muhokama qiling; tajribani uyda qaynoq suv yoki spirt bilan o‘tkazmang.