ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Energiya almashinuvi bosqichlari va oziqlanish

Darslar 32–33 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
33

Hujayraning oziqlanishi

Darslik: 83–86-betlar
MaqsadHujayra oziqlanish xillarini (avtotrof, geterotrof) va fotosintezning yorug‘lik hamda qorong‘ulik bosqichlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
avtotrof · autotrophgeterotrof · heterotrophfotosintez · photosynthesisfotoliz · photolysis
Tushuntirish

Oziqlanish usuliga ko‘ra hujayralar avtotrof (anorganik moddalardan organik modda sintezlaydi) va geterotrof (tayyor organik moddalar kerak) bo‘ladi. Asosiy avtotroflar yashil o‘simliklar bo‘lib, xlorofill yordamida yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (yorug‘likda, xlorofill ishtirokida). Fotosintezning yorug‘lik bosqichi xloroplast tilakoid membranalarida o‘tadi: foton xlorofillni qo‘zg‘atadi, suv fotolizga uchrab O₂ ajraladi (fotosintezda chiqadigan kislorod suvdan keladi), ATF va vodorod tashuvchi NADFH hosil bo‘ladi. Qorong‘ulik bosqichi (Kalvin sikli, xloroplast stromasida) bevosita yorug‘lik talab qilmaydi: CO₂ ATF va NADFH yordamida glyukozagacha qaytariladi. Fotosintez organik moddalar va kislorod manbai, Yer yuzida quyosh energiyasini kimyoviy energiyaga aylantirishning asosiy yo‘li; o‘simlik ham nafas oladi, lekin kun davomida chiqargan kislorod iste’mol qilganidan ancha ko‘p.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shahar yo‘l bo‘yiga daraxt ekadi. Barglar havodan CO₂ ni oladi, yorug‘lik energiyasi bilan shakar hosil qiladi va kislorod chiqaradi. Daraxtlar shu bilan birga soya beradi va changni ushlaydi.

Kim ishlatadi

Shahar bog‘boni daraxt turlarini tanlaydi, issiqxona agronomi yorug‘lik va CO₂ ni boshqaradi, o‘rmonchi daraxt o‘sishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Xona o‘simligi barglari derazaga qaysi tomonga qaraganini kuzating va bir gapda yozing; o‘simlik bo‘lmasa, hovli yoki ko‘chadagi daraxtning yorug‘ tomonidagi barglarini solishtiring.

Namunalar
6CO2 + 6H2Oyorug‘lik, xlorofill→C6H12O6 + 6O2
3 glyukoza uchun 3 × 6 = 18 CO₂
Yashil barg: CO₂ havodan, suv ildizdan keladi; 3 molekula glyukoza hosil bo‘lishi uchun 3 × 6 = 18 molekula CO₂ kerak.
OziqlanishMisollar
Avtotroflarmakkajo‘xori, ko‘k-yashil suvo‘t
Geterotroflarsigir, qo‘ziqorin
Sigir va qo‘ziqorin geterotrof; makkajo‘xori va ko‘k-yashil suvo‘ti fotosintez qiluvchi avtotrof.
Sinfda faoliyat

«Fotosintez zavodi». Zavod modeli: «xom ashyo» (CO₂, suv), «energiya» (yorug‘lik), «mahsulot» (glyukoza, O₂). Guruhlar yorug‘lik va qorong‘ulik bosqichlarini «sex»lar sifatida ko‘rsatib, qaysi xom ashyo qayerda sarflanishini tushuntiradi.

Mashq
1
Avtotrof va geterotrof hujayralarni solishtiring, misol keltiring.
2
Fotosintezning umumiy tenglamasini yozing va O₂ qayerdan kelishini ayting.
3
Barg yuzasi 3 m² va soatiga 1 m² dan taxminan 1 g organik modda hosil bo‘lsa, 10 soatda necha gramm hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun xona o‘simligini yorug‘likdan butunlay uzoq qorong‘u joyda saqlash uni zaiflashtiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBuyurtma jadvaliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →